Free Riders

Η πρόταση για δωρεάν μέσα μαζικής μεταφοράς ακούγεται, εκ πρώτης όψεως, ελκυστική. Ποιος θα έλεγε όχι σε μια τέτοια διευκόλυνση που μειώνει το κόστος μετακίνησης για όλους (αν και η πρόταση αφορά μόνο τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα, επομένως ήδη από την πρώτη στιγμή καθίσταται προσβλητικά μεροληπτική); Και τελοσπάντων το κάνουν στο Λουξεμβούργο, το έχουν επιχειρήσει στη Μάλτα, την Εσθονία και αλλού. Μόνο που η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η κατάργηση του εισιτηρίου δεν αρκεί για να εγκαταλείψει ο κόσμος το αυτοκίνητο. Στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη το πρόβλημα δεν είναι πρωτίστως η τιμή, αλλά η συχνότητα των δρομολογίων, η αξιοπιστία, η κάλυψη του δικτύου και ο χρόνος μετακίνησης. Και όλα αυτά δεν είναι εύκολο να βελτιωθούν, πόσο μάλλον όταν μεμιάς εξαφανίσεις τα έσοδα από τα εισιτήρια. 

Υπάρχει όμως και μια λιγότερο προφανής διάσταση στην όλη συζήτηση: το μήνυμα που εκπέμπει ένα τέτοιο μέτρο. Σε μια χώρα όπου η λαθρεπιβίβαση παρουσιάζεται από κάποιους (free riders) ως δικαιολογημένη «πράξη αντίστασης» απέναντι σε ένα κράτος που δεν λειτουργεί ή ενίοτε και ως επίδειξη μαγκιάς, η πλήρης κατάργηση του εισιτηρίου κινδυνεύει να εκληφθεί ως εκ των υστέρων δικαίωση της λογικής του «δεν πληρώνω». Όσοι προσκολλούνταν πίσω από άλλους για να περάσουν τις μπάρες ή αντάλλασσαν εισιτήρια (αδυνατώντας να κατανοήσουν πόσο βαθιά αντικοινωνική είναι αυτή η πρακτική τους), θα μπορούν να ισχυριστούν ότι τελικά δικαιώνονται. 

Το πιο προβληματικό, όμως, αφορά -ως συνήθως- τη σιωπηλή πλειοψηφία. Εκείνους που πλήρωναν πάντα το εισιτήριό τους, όχι επειδή τους περίσσευαν τα χρήματα, αλλά επειδή θεωρούσαν αυτονόητο ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους και ότι η συμμόρφωση είναι προϋπόθεση για την ομαλή λειτουργία μιας κοινωνίας. Για αυτούς, το μήνυμα είναι ότι η συνέπεια δεν επιβραβεύεται ποτέ, ενώ η παραβατικότητα συγχωρείται και η απαλλαγή από την προσωπική ευθύνη κανονικοποιείται. Μας έχει άλλωστε συνηθίσει το ελληνικό κράτος σε τέτοιες πρακτικές με τη νομιμοποίηση αυθαιρέτων ή την χαριστική επιστροφή πινακίδων σε οδηγούς την εορταστική περίοδο.

Αν η πρόταση περί δωρεάν μετακινήσεων αποτελούσε μέρος μιας σοβαρής συζήτησης κοινωνικής μηχανικής, θα μπορούσε ίσως να ληφθεί υπόψη. Είναι όμως προφανές πως αξιοποιείται εδώ απλώς ως ένα ακόμη εύκολο πυροτέχνημα στην προεκλογική αγορά υποσχέσεων: μια πρόταση που αντιγράφουμε προχείρως από αλλού για να δημιουργήσουμε θόρυβο, χωρίς να ενδιαφερόμαστε πραγματικά να λύσουμε κάποιο πρόβλημα (εν προκειμένω το πρόβλημα είναι το χαμηλό επίπεδο εξυπηρέτησης του πολίτη από τα μέσα μαζικής μεταφοράς και το κυκλοφοριακό χάος στους δρόμους).

Σημείωση: Έβγαλα φωτογραφία τη διαφήμιση γνωστού εντομοαπωθητικού σε στάση λεωφορείων για να τη χρησιμοποιήσω κάπου ως παράδειγμα guerrilla marketing, αλλά ταιριάζει με έναν τρόπο και στην ανάρτηση, οπότε voila!