The Last Days of Pompeii: Embracing the Potential of AI in Education and Academic Research

Recently, I engaged in a thought-provoking discussion about the impact of artificial intelligence (AI) on the academic world with my postgraduate students. As an educator, I recognized the immense potential of AI to transform the way we teach and learn. There is no doubt that we are living history in the making and that these new technological advancements are game-changers in academia. However, I also acknowledged the concerns and fears that many of my colleagues around the world share about the ease of academic dishonesty and plagiarism through AI.

As an analogy, I likened the current situation to the last days of Pompeii; a technological "Vesuvius" has just erupted, erasing the old world and ushering in a new one. But instead of trying to prohibit or avoid the use of AI, I encouraged students to enthusiastically embrace it - and at least to some of them, this approach was pretty much unexpected, coming from an educator.

As the field of artificial intelligence continues to advance, there has been increasing debate and concern about the use of AI models, particularly in the realm of academic research. Some universities have called for the prohibition of AI models such as Open GPT, citing concerns about biases and inaccuracies in the data, as well as the potential for these models to displace human researchers and provide unethical shortcuts to students. However, it is important to consider the many benefits that AI models can offer in education and academic research. For example, AI models can help analyze vast amounts of data and generate insights that might otherwise be missed or overlooked by human researchers. They can also help identify patterns and connections between data points that might not be immediately apparent. In the same time, they can certainly accelerate the students’ ability to gather information and conduct an analysis, making it much easier to prepare an academic paper.

Like any tool, AI models must be used with care and attention to detail to ensure that the results are accurate and reliable. This means that researchers or students must take the time to carefully evaluate the data they are using, as well as the algorithms and models they are employing to analyze that data. Lately, there are many articles and social media posts documenting quite disturbing errors in texts prepared by AI tools, giving more evidence to those that remain skeptical. However, this does not mean that we should avoid using AI models altogether. Instead, we should embrace the potential that these tools offer, while also remaining vigilant and critical in our approach to their use. Ultimately, the use of AI models represents a remarkable opportunity, and we should not allow fears or concerns to prevent us from exploring the full range of possibilities that these tools offer.

As my final advice to my students, I urged them to become acquainted with the potential of AI and to be inspired by the possibilities it offers. However, I also stressed the importance of remaining critical, as all scientists should, and of double-checking the final conclusions of any analysis conducted by AI to ensure that the outcome aligns with their own opinions and views. While the use of AI can enable us to move faster, we must be careful not to lose sight of our values and ethics in this fast-paced race. This challenge presents an opportunity for education to teach students how to engage with these powerful tools while maintaining a critical and ethical perspective. It's a challenge that we must all strive to meet.

Ονειροκρίτης ή όνειρο Κρήτης

Άντε να καταλάβω τα φίδια, τα δόντια (?), τις εγκυμοσύνες και τις πρώην σχέσεις. Αλλά να βλέπεις στο όνειρό σου σκίουρους (Ναμίμπια), ψείρες (Γουατεμάλα, Ελ Σαλβαντόρ, Νικαράγουα) και κροκόδειλους (Καμπότζη), το λες και ιδιορρυθμία. Περιέργως, λεφτά ονειρεύονται μόνο στη Σλοβενία, τη Νότια Αφρική και το Μπελίζ, θρίλερ βλέπουν ξεκάθαρα στην Τσεχία, την Ουγγαρία, το Πακιστάν, τη Σρι Λάνκα, την Κόστα Ρίκα, το Μάλι και τον Νίγηρα, ενώ το μυαλό των Γκανέζων και των Νιγηριανών είναι στο φύκι-φύκι (και των Αλβανών περίπου). Οι Κύπριοι βλέπουν θάλασσα, οι Ισλανδοί χιόνι -λογικό. Στην Μποτσουάνα ονειρεύονται φαγητό, στην Αιθιοπία παπούτσια -δυστυχώς αναμενόμενο. Στο Μπουτάν πάλι ονειρεύονται ουράνια τόξα -είναι γενικώς χαρούμενοι εκεί, αλλά ίσως φταίει και το υψόμετρο! 

Κι ενώ συμβαίνουν όλα αυτά ανά τον πλανήτη, η ανάδελφος Ελλάς βλέπει στον ύπνο της... καπέλα! Η έρευνα δεν διευκρινίζει αν πρόκειται για τραγιάσκες, ημίψηλα, ψάθινα ή σομπρέρο. Ή αν πρόκειται για καπέλα στις τιμές. Ή αν τ΄όνειρο συνδέεται με το γνωστό σύνδρομο του Αντωνάκη ("παίρνω το καπέλο μου και φεύγω"!). Όπως και να'χει το πράγμα, επιβεβαιώνεται και πάλι περίτρανα η μοναδικότητα της φυλής και το ανένταχτο πνεύμα της! 

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ο άνθρωπος

Δουλειά, συναντήσεις, τηλέφωνα, emails, φαγητό, στάση στο σούπερμάρκετ για μερικά σύντομα ψώνια, διαλέξεις, διορθώσεις, διαβάσματα, γρήγορο σερφάρισμα στο ίντερνετ και στα σόσιαλ, δουλειές στο σπίτι. Μία μέρα όπως πολλές άλλες παρόμοιες στην καθημερινότητά μου. Και κάπου ανάμεσα στην ειδησεογραφία της ημέρας, βρέθηκε μπροστά μου αυτή η φωτογραφία.

Σταμάτησα για μερικές στιγμές και επέμεινα να την κοιτάζω. 

Είναι η πρώτη φωτογραφία του νέου, πανίσχυρου τηλεσκοπίου James Webb που δημοσιεύτηκε πριν μερικές ώρες. Πρόκειται για την πιο ευκρινή και βαθιά εικόνα του διαστήματος -την πιο μακρινή ματιά που έχουμε ρίξει στο ατελείωτο παραπέρα. Αλλά συνάμα και την πιο παλιά φωτογραφία που έχουμε δει ποτέ, καθώς τα όσα εικονίζονται σε αυτήν ανήκουν σε ένα παρελθόν που δύσκολα μπορούμε να συλλάβουμε: δεκατρία δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Πολύ πριν τα ανθρωποειδή σταθούν στα δύο πόδια. Πολύ πριν εμφανιστεί η ζωή στον πλανήτη. Πολύ πριν σχηματιστούν οι ωκεανοί. Πολύ πριν δημιουργηθεί η Γη μας.

Για μερικά λεπτά έμεινα εκστασιασμένος μπροστά σε αυτή τη φωτογραφία. Αναλογιζόμενος την τεράστια διαδρομή που έχουμε κάνει. Παρά τις αντιξοότητες, παρά τις αδυναμίες μας, παρά την τοξικότητα με την οποία συνεχίζουμε συστηματικά να λούζουμε ο ένας τον άλλο (για πολιτικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς, θρησκευτικούς ή άλλους λόγους), να που έρχονται και μέρες σαν ετούτη. Που έχουμε την ευκαιρία να ατενίζουμε όλοι μαζί την τεράστια σημασία της ασημαντότητάς μας. Που το συλλογικό μας βλέμμα χάνεται σε μακρινούς γαλαξίες και αναμετράται με το χώρο και το χρόνο. Που έχουμε το προνόμιο να απολαμβάνουμε κάτι που ξεπερνά τις διαστάσεις της ύπαρξής μας. 

Ναι, είναι από εκείνες τις στιγμές που αξίζει κανείς να νιώσει υπερήφανος που είναι άνθρωπος. Και που συμμετέχει -με όποιον τρόπο και για όσο χρόνο- σε αυτή τη συναρπαστική διαδρομή.

Δεξιότητες σε έναν κόσμο που αλλάζει

Σε μια ομιλία που κλήθηκα να κάνω πριν μερικές ημέρες, με θέμα τις δεξιότητες που απαιτούνται στη σύγχρονη εποχή των μεγάλων αλλαγών, χρησιμοποίησα ένα σχήμα που μοιάζει με "Τ" (προσαρμογή από μία Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής). Στα δύο άνω άκρα τοποθετούνται από τη μία, τα λεγόμενα "soft skills" όπως οι επικοινωνιακές δεξιότητες, η κριτική σκέψη ή η αφηγηματικότητα (στα οποία περιέργως -ή ίσως όχι και τόσο περιέργως- αντιλαμβάνομαι ότι αρκετοί υστερούν) και από την άλλη, τρόποι σκέψης και ταλέντα, όπως η προσαρμοστικότητα, η επιμονή, η περιέργεια κ.λπ. Στον κορμό του "Τ" τοποθετείται το πεδίο εξειδίκευσης (που μπορεί και να μην είναι ακριβώς ένα), το οποίο συνήθως συνδέεται με το πιο στενό αντικείμενο σπουδών ή επαγγελματικής ενασχόλησης του καθενός. 

Εκεί όμως που στάθηκα περισσότερο ήταν στο έδαφος επί του οποίου εδράζεται το "Τ", ήτοι στο βασικό μορφωτικό υπόβαθρο που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων, τον ψηφιακό αλφαβητισμό μας (digital literacy), αλλά και την κατανόηση της επιστημονικής μεθόδου (διάσταση στην οποία φοβάμαι ότι ιδιαιτέρως πάσχουμε, ακόμα κι όταν ολοκληρώνουμε ανώτερες σπουδές). Τέλος, ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δίδεται στην καλλιέργεια ευρύτερης αντίληψης για το πολιτιστικό και πολιτικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Όπερ σημαίνει σφαιρική -κατά το δυνατόν- ενημέρωση και μια στοιχειώδης έστω καλλιέργεια. 

Όλα τα παραπάνω δεν συνιστούν απλώς τις προϋποθέσεις για επαγγελματική επιβίωση ή επιτυχία (καθώς μπορεί κανείς να αραδιάσει πολλές άλλες παραμέτρους που επηρεάζουν τις δυνατότητες επαγγελματικής αποκατάστασης ή εξέλιξης), αλλά κυρίως τα συστατικά για προσωπική συγκρότηση και νομίζω, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα (personal resilience). 

Δεν είμαστε και χθεσινοί

Εκτιμώ ιδιαιτέρως όσους επιχειρούν αισιόδοξες ερμηνείες της ανθρώπινης συμπεριφοράς, εξού και ξεκίνησα με συμπάθεια το βιβλίο "Not Born Yesterday, The Science of Who we trust and What we beleive". Σε αυτό, ο γνωσιακός επιστήμονας Hugo Mercier προσπαθεί μέσα από παραδείγματα και ερευνητικά δεδομένα, να αντικρούσει την αρκετά διαδεδομένη άποψη ότι οι άνθρωποι είμαστε εύπιστοι και παρασυρόμαστε εύκολα από δημαγωγούς, πέφτουμε θύματα της προπαγάνδας ή χάφτουμε συνομωσιολογικά σενάρια. Ο Mercier υποστηρίζει αντιθέτως πως είμαστε εξ ορισμού δυσκολόπιστοι και πως η άσκηση επιρροής πάνω μας ήταν πάντα δύσκολη υπόθεση, καθώς προϋποθέτει άμβλυνση των αντιστάσεων και ανατροπή των κατεστημένων μας απόψεων. Όλοι έχουμε προκαταλήψεις και πεποιθήσεις που λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου όταν κάποιος προσπαθεί να μας προτείνει ένα νέο αφήγημα και ανθιστάμεθα -ακόμα και στις περιπτώσεις που το αφήγημα είναι σωστό (όπως π.χ. στην περίπτωση άρνησης μιας καθ'όλα τεκμηριωμένης επιστημονικής άποψης). Επιπλέον, ο Mercier λέει πως εκείνοι που υιοθετούν μία συνομωσιολογική θεωρία δεν το κάνουν γιατί κατάφερε να τους πείσει αλλάζοντας τη γνώμη τους, αλλά γιατί επιβεβαιώνει προϋπάρχουσες δικές τους εκτιμήσεις, φόβους ή ιδεοληψίες ή γιατί συμβαδίζει με δικά τους συμφέροντα ή επιδιώξεις (οπότε λειτουργούν οπορτουνιστικά, όπως ας πούμε στην περίπτωση του αντισημιτισμού εκείνων που βρίσκονταν σε οικονομική/εμπορική αντιπαλότητα με εβραϊκούς πληθυσμούς). 

“A long line of scholarship — from ancient Greece to 21st-century America, from the most progressive to the most reactionary — portrays the mass of people as hopelessly gullible. On the contrary, we are skilled at figuring out who to trust and what to believe, and, if anything, we’re too hard rather than too easy to influence. If we were [gullible], nothing would stop people from abusing their influence, to the point where we would be better off not paying any attention at all to what others say, leading to the prompt collapse of human communication and cooperation.”

Κάπου εδώ όμως νομίζω πως υποπίπτει σε σοβαρές αντιφάσεις: αν πράγματι οι άνθρωποι είμαστε δύσπιστοι σε νέες ιδέες που δεν τεκμηριώνονται επαρκώς, πώς μπορεί να εξηγηθεί η όψιμη γιγάντωση του αντιεμβολιαστικού κινήματος, μετά από τόσες δεκαετίες εμπεδωμένης πρακτικής εμβολιασμού που οδήγησε αποδεδειγμένα στην εξάλειψη ασθενειών; Κι αν η υιοθέτηση συνομωσιολογικών σεναρίων ή αντιεπιστημονικών προσεγγίσεων συνδέεται αποκλειστικά με προκαταλήψεις ή πεποιθήσεις, τότε μας αρκεί να την αποδίδουμε απλώς σε εγγενή δυσπιστία και σε αποτυχημένο τρόπο μετάδοσης της τεκμηριωμένης πληροφορίας ή μήπως θα πρέπει να αναζητήσουμε μια πιο συνθετική ερμηνεία (που αναδεικνύει ψυχολογικές διαστάσεις ή την έννοια του αυτοπροσδιορισμού και της ταυτότητας); Έχω την αίσθηση ότι η υπόθεση εργασίας του Mercier ότι δεν είμαστε εύπιστοι, κάπου εδώ φθάνει στα όριά της.

Η άποψή μου επί του θέματος συνοψίζεται στα εξής: (α) οι άνθρωποι είμαστε περισσότερο πρόθυμοι να υιοθετήσουμε απόψεις που μας επιβεβαιώνουν ή συμπλέουν με την αυτο-εικόνα μας και τον τρόπο που θέλουμε να μας βλέπουν οι άλλοι, (β) οι άνθρωποι είμαστε περισσότερο πρόθυμοι να υιοθετήσουμε απόψεις που θεωρούμε ότι εξυπηρετούν τα συμφέροντά μας (χωρίς να παραδεχόμαστε ή να αναγνωρίζουμε πάντα τη συσχέτιση), (γ) η συσσώρευση εμπειρίας και γνώσεων (υπό τη μορφή μόρφωσης ή καλλιέργειας) μπορούν να αναπτύξουν πιο αποτελεσματικά φίλτρα κριτικής σκέψης, υπό την προϋπόθεση ότι μας απαγκιστρώνουν από ισχυρές προκαταλήψεις και πεποιθήσεις. Στο ερώτημα λοιπόν του Mercier αν οι άνθρωποι είμαστε εύπιστοι ή όχι, θα απαντούσα πως είμαστε συλλογικά όσο εύπιστοι ή δύσπιστοι χρειάζεται για να επιβιώσουμε -με τις απώλειες που αυτό μπορεί να συνεπάγεται, τις λάθος εκτιμήσεις στις οποίες μπορεί να υποπίπτουμε και τις διορθωτικές κινήσεις που χρειάζεται να αναλαμβάνουμε κατά καιρούς. 

Ίδομεν

Ένας αγρότης είχε ένα και μόνο άλογο. Μια μέρα, το άλογό του έφυγε καλπάζοντας προς τα βουνά.

Οι γείτονές του είπαν: «Λυπόμαστε πολύ για την απώλειά σου. Πρέπει να είσαι πολύ αναστατωμένος ».

Ο άντρας απλώς είπε: «Θα δούμε».

Λίγες μέρες αργότερα, το άλογό του επέστρεψε με είκοσι άγρια άλογα να το ακολουθούν. Ο άντρας και ο γιος του οδήγησαν τα άλογα εντός του περιφραγμένου αγροκτήματος και κατάφεραν να τα δαμάσουν.

Οι γείτονές του είπαν: «Συγχαρητήρια για την τόσο ανέλπιστη εξέλιξη. Πρέπει να είσαι εξαιρετικά χαρούμενος!».

Ο άντρας απλώς είπε: «Θα δούμε».

Ένα από τα άγρια άλογα κλώτσησε τον μοναχογιό του άντρα, σπάζοντας και τα δύο του πόδια.

Οι γείτονές του είπαν: «Λυπόμαστε πολύ για το δυσάρεστο συμβάν. Πρέπει να είσαι φοβερά λυπημένος».

Ο άντρας απλώς είπε: «Θα δούμε».

Η χώρα μπήκε σε πόλεμο και κάθε υγιής νέος άντρας κλήθηκε να πολεμήσει. Οι μάχες που διεξήχθησαν ήταν τρομερές και ο απολογισμός ήταν τραγικός με άπειρα θύματα. Αλλά ο γιος του αγρότη γλίτωσε, αφού τα σπασμένα πόδια του τον απάλλαξαν από τη στρατολόγηση.

Οι γείτονές του είπαν: «Συγχαρητήρια για τη λαμπρή σου τύχη. Πρέπει να είσαι τόσο ευτυχισμένος! »

Ο άντρας απλώς είπε: «Θα δούμε».

Σημείωση: Πρόκειται για μία από τις πιο αγαπημένες μου ταοϊκές ιστορίες. Οι φωτογραφίες είναι από τον περίπατό μου στον βουδιστικό ναό Shitennoji στην Οσάκα, ένα ζεστό απόγευμα.

Η Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση και το "Green New Deal"

O Jeremy Rifkin είναι αναμφίβολα ένας από τους πιο επιδραστικούς συγγραφείς, οικονομολόγους και αναλυτές των τελευταίων ετών σε θέματα τεχνολογικής αλλαγής. Ήταν από τους πρώτους που μίλησαν ενθέρμως για την Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση (The Third Industrial Revolution, Griffin Editions, 2013), στη βάση της σύζευξης των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας με τα δίκτυα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την οικονομία του διαμοιρασμού (sharing economy). Ο Rifkin διαπιστώνει ότι η περίοδος που ορίζεται ως Δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση και στηρίχθηκε στα πετροχημικά, έχει περιέλθει εδώ και χρόνια σε τέλμα, επιφέροντας τεράστια καταστροφή του περιβάλλοντος και αποτυγχάνοντας να εξασφαλίσει δίκαιη κατανομή του πλούτου. Αλλά δεν αρκείται σε διαπιστώσεις και εύκολη κριτική: υποστηρίζει πως η τριπλή πρόκληση της κλιματικής αλλαγής, της οικονομικής ανάπτυξης και της ενεργειακής επάρκειας, μπορεί να επιτευχθεί μέσα από μία εκ βάθρων αλλαγή του τρόπου οργάνωσης της οικονομίας με τη δημιουργία δικτύων ανταλλαγής ενέργειας (energy internet), μείωσης του οριακού κόστους μέσω της αξιοποίησης των μεγάλων δεδομένων και δραστικής βελτίωσης της αποτελεσματικότητας της εφοδιαστικής αλυσίδας. Στον κόσμο που οραματίζεται ο Rifkin, ο καθένας από εμάς θα παράγει τη δική του ενέργεια και θα τη μοιράζεται σε δίκτυα, θα σχεδιάζει και θα προσφέρει προϊόντα ή υπηρεσίες που θα ανταποκρίνονται επακριβώς στις ανάγκες όπως αυτές εντοπίζονται και καταγράφονται στις ψηφιακές αγορές (digital marketplace) και θα προμηθεύεται τις ντομάτες του αποκλειστικά από τον εγγύτερο παραγωγό και όχι από την άλλη άκρη της γης ώστε να μειώνεται το οικολογικό αποτύπωμα και το μεταφορικό κόστος. Εντέλει θεωρεί πως οι τεχνολογικές πλατφόρμες και το Internet of Things θα προσφέρουν τη δυνατότητα επίτευξης απείρως μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας των αγορών (efficiency) και αύξησης της παραγωγικότητας.

Με ενδιαφέρον τελείωσα προσφάτως, το νέο βιβλίο του "The Green New Deal, Why the Fussil Fuel Civilization will collapse by 2028 and the Bold Economic Plan to save Life on Earth" που δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην κλιματική αλλαγή και τονίζει με ακόμα πιο επιτακτικό τρόπο την ανάγκη μετασχηματισμού των οικονομιών και κοινωνιών μας εντός των επόμενων δύο δεκαετιών, χαρακτηρίζοντάς την -και όχι άδικα- ως τη μητέρα των μαχών για την επιβίωση του είδους μας. Ο Rifkin αναγνωρίζει ότι θα απαιτηθεί τιτάνια προσπάθεια για να ανταποκριθούμε στην πρόκληση της αλλαγής, ειδικά στο θέμα των υποδομών. Εντούτοις διαπιστώνει πως έχουμε επιδείξει κατά το πρόσφατο παρελθόν πολύ γρήγορα αντανακλαστικά προσαρμογής (π.χ. η πρόσβαση στο internet μέσα σε λιγότερο από τριάντα χρόνια κατέστη commodity σχεδόν παγκοσμίως) και οι κυβερνήσεις φαίνεται πως προτίθενται να την υποστηρίξουν (π.χ. προς αυτή την κατεύθυνση κινείται το φιλόδοξο σχέδιο Smart Europe της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το μεγαλόπνοο σχέδιο της Κίνας για μετάβαση στην Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση).

Ακόμα κι αν πολλές από τις απόψεις του Rifkin ακούγονται μεγαλόσχημες, απλουστευτικές ή υπερβολικά αισιόδοξες, νομίζω θα πρέπει κανείς να του αναγνωρίσει την τόλμη να διατυπώσει ένα ολιστικό σχέδιο (masterplan) για το μέλλον των ανθρώπινων κοινωνιών που μοιάζει (τουλάχιστον σχετικά) επιτεύξιμο και περιγράφει συγκεκριμένα βήματα σε ένα μονοπάτι αλλαγής. Αντιθέτως, οι περισσότεροι από εκείνους που ασκούν κριτική στο σύστημα, ενώ διαπιστώνουν -συχνά οξυδερκώς- τις αδυναμίες και τα αδιέξοδά του, όταν φθάνουν στη διατύπωση αντιπρότασης, ψελλίζουν ένα γενικόλογο ευχολόγιο ή αναμασούν ιδεολογήματα του προπερασμένου αιώνα. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι ο τρόπος που οραματίζεται ο Rifkin είναι κατ'ανάγκη η λύση στα προβλήματά μας (με οξύτερο όλων, την κλιματική αλλαγή) ή μπορεί να ανατρέψει την σκανδαλώδη ανισοκατανομή πλούτου (ζήτημα για το οποίο ο Rifkin -κατά τη γνώμη μου- δεν προσφέρει πολύ πειστικές λύσεις) ή μπορεί να υπερβεί τις συγκρούσεις στα γεωστρατηγικά παιχνίδια κυριαρχίας. Αποτελεί όμως σημαντική συμβολή σε μία συζήτηση που μας αφορά απολύτως, καθώς ανεξαρτήτως τελικής έκβασης, οι μετασχηματισμοί που λαμβάνουν χώρα την παρούσα περίοδο φαίνεται πως πράγματι φέρουν χαρακτηριστικά ιστορικής μετάβασης (history in the making).

Σημείωση: Πέραν των δύο βιβλίων που αναφέρω, όποιος τυχόν ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει και την ομιλία του Rifkin που μαγνητοσκοπήθηκε από το Vice.

Η αναπόδραστη τυχαιότητά μας

"All religions, nearly all philosophies, and even a part of science testify to the unwearying, heroic effort of mankind desperately denying its contingency."

Jacques Monod

*Η φωτογραφία από το Πρώτο Νεκροταφείο της Αθήνας.

Liars & Outliers

Δεν κάνουμε τεστ γνώσεων στον υδραυλικό πριν του επιτρέψουμε να μας φτιάξει τη βρύση, δεν περνάμε από χημικό έλεγχο το φαγητό που παραγγείλαμε από το εστιατόριο πριν το φάμε, δεν μελετάμε ενδελεχώς τα αποτελέσματα των μακροχρόνιων πειραμάτων για το ντεπόν πριν το καταπιούμε, δεν διασταυρώνουμε τις ημερομηνίες των μαχών σε ένα βιβλίο ιστορίας για να είμαστε βέβαιοι ότι είναι ακριβείς, δεν ζητάμε να δούμε το δίπλωμα οδήγησης του οδηγού όταν παίρνουμε το λεωφορείο. Κι αυτό διότι η καθημερινότητά μας βασίζεται στην εμπιστοσύνη που επιδεικνύουμε στους άλλους και που μας βοηθά να αντιμετωπίζουμε την αβεβαιότητα και την πολυπλοκότητα. Η σημασία της εμπιστοσύνης έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτενούς θεωρητικής συζήτησης στις κοινωνικές επιστήμες και έχει κατά καιρούς αποδειχθεί η θετική της συσχέτιση με την κοινωνική ευημερία και την οικονομική πρόοδο. 

Εντούτοις, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στις δυτικές κοινωνίες, μία πτώση της εμπιστοσύνης που ενισχύει τα διαλυτικά φαινόμενα και την πόλωση με ομάδες συμφερόντων να κεφαλαιοποιούν (πολιτικά ή οικονομικά) την καχυποψία. Η πρόσφατη διένεξη μεταξύ εμβολιαστών και αντιεμβολιαστών και ο ορυμαγδός των συνομωσιολογικών σεναρίων που είδα να αναπαράγονται με πάθος κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού εξ αφορμής θεμάτων της τρέχουσας επικαιρότητας (π.χ. πανδημία, πυρκαγιές), με έκαναν να ανατρέξω και πάλι στο ενδιαφέρον βιβλίο "Liars and Outliers, Enabling the Trust that Society needs to thrive" (John Willey, 2012) που είχα διαβάσει πριν χρόνια. Ο συγγραφέας Bruce Schneier διαπιστώνει πως πράγματι η εμπιστοσύνη αποτελεί την κρίσιμη συγκολλητική ουσία μιας κοινωνίας και τη γραμμή άμυνάς της απέναντι στο φόβο, τη διαφθορά και το χάος. Ένα πλέγμα νομικών μηχανισμών, κοινωνικών πιέσεων και εξελικτικών πρακτικών μάς ωθεί στην επίδειξη αμοιβαίας εμπιστοσύνης και μας αναγκάζει να συνεργαστούμε με τους άλλους, παρέχοντάς μας κίνητρα συμμόρφωσης και απειλώντας μας με ποινές σε περίπτωση μη συμμόρφωσης. 

Πάντα όμως θα υπάρχουν εκείνοι που για διάφορους λόγους καταπατούν αυτό το άτυπο συμβόλαιο εμπιστοσύνης. Όπως πολύ εύστοχα διαπιστώνει ο Schneier, θα πρέπει να αποδεχτούμε την ύπαρξη αυτών των "λαθρεπιβατών" (rule-breakers), οι οποίοι μπορεί να είναι και ωφέλιμοι σε έναν βαθμό, καθώς οι αντιρρήσεις και η κριτική τους βοηθούν την κοινωνία να εξελιχθεί ή να βρει ισχυρότερα επιχειρήματα για τις επιλογές της. Αν όμως οι μη συμμορφούμενοι γίνουν τόσοι που η έλλειψη εμπιστοσύνης εμπεδωθεί ως κυρίαρχη λογική, τότε δεν θα μπορεί να επιτευχθεί το ελάχιστο εκείνο επίπεδο συνεργασίας που επιτρέπει σε μία κοινωνία να λειτουργεί. 

"All complex ecosystems require cooperation. This is true for biological ecosystems, social systems, and sociotechnical systems. Also, in any cooperative system, there also exists an alternative parasitical strategy... These parasites can only survive if they're not too successful. That is, if their number gets too large or too powerful, the underlying system collapses..."

Εν προκειμένω, η γενικευμένη δυσπιστία στο σύστημα και τα συνομωσιολογικά σενάρια που φαίνεται πως βρήκαν πρόσφορο έδαφος την περίοδο της οικονομικής κρίσης και επανήλθαν υπό άλλο σχήμα την περίοδο της πανδημίας, αναδεικνύουν την πιεστική ανάγκη να αποκαταστήσουμε σε επίπεδο κοινωνίας την εμπιστοσύνη (ή να την εμπεδώσουμε εξ αρχής). Αφενός στην επιστήμη και αφετέρου στη νομιμότητα και τους θεσμούς ως απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διασφάλιση της ατομικής μας ασφάλειας και ελευθερίας. Η κριτική είναι εξαιρετικά χρήσιμη ως ελεγκτικός μηχανισμός, η γενικευμένη απαξίωση, η ισοπεδωτική απόρριψη και η κυριάρχηση των "λαθρεπιβατών" οδηγούν σε παίγνια αρνητικού αθροίσματος (lose-lose games). Ο Schneier σημειώνει πως οι "λαθρεπιβάτες" της κοινωνίας μας μπορούν να επιβιώνουν όταν δεν είναι πολλοί. Αν για παράδειγμα, είναι λίγοι εκείνοι που πετούν τα σκουπίδια τους στο δρόμο, οι υπηρεσίες καθαριότητας θα μπορούν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα και εντέλει ακόμα και οι "ρυπαίνοντες" θα απολαμβάνουν μία καθαρή πόλη. Αν όμως οι περισσότεροι πετούν τα σκουπίδια τους στο δρόμο, οι υπηρεσίες καθαριότητας δεν θα μπορούν να ανταποκριθούν και όλοι (ρυπαίνοντες και μη) θα διαβιούν σε μία βρώμικη πόλη. Αντίστοιχα, αν λίγοι είναι εκείνοι που αρνούνται τον εμβολιασμό, τότε οι πολλοί εμβολιασμένοι θα χτίσουν το πολυπόθητο τοίχος ανοσίας και θα προστατεύσουν και τους ανεμβολίαστους, ελαφραίνοντας την πίεση στο σύστημα υγείας. Αν μεγάλο ποσοστό των πολιτών παραμένει ανεμβολίαστο, δεν θα επιτευχθεί η πολυπόθητη ανοσία του πληθυσμού, οι απώλειες θα είναι μεγάλες κυρίως μεταξύ των ανεμβολίαστων και το σύνολο της κοινωνίας θα υποστεί τις αρνητικές (π.χ. οικονομικές) επιπτώσεις.  

"If there are too many tapeworms in your digestive tract, you die and then they die. Too many thieves in a market, and no one visits the market anymore and the thieves starve. Too many people stop paying their taxes, and you get Greece."

Ελληνοτουρκικός πόλεμος (επιχειρημάτων)

Το 1958 πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ μια συνάντηση μαθητών από διάφορες χώρες του κόσμου με θέμα τις εθνικές προκαταλήψεις, η οποία μαγνητοσκοπήθηκε από τηλεοπτικό συνεργείο. Στο αρχικό panel του video συμμετέχουν τέσσερις μαθητές και μαθήτριες από την Ισλανδία, τη Μαλαισία, τις Φιλιππίνες και την Ταϊλανδή. Γνωρίζοντας αρκετά καλά τις χώρες αυτές, παρακολούθησα με μεγάλο ενδιαφέρον τις τοποθετήσεις τους και ιδιαίτερα τα όσα είχαν να πουν για τον τρόπο που αντιλαμβάνονται οι λαοί της ΝΑ Ασίας, τους Κινέζους και τους Ιάπωνες.  

Ομολογώ ότι με εξέπληξε κάπως η παρατήρηση του νεαρού Ισλανδού (του μόνου Ευρωπαίου στο κατά τα λοιπά ασιατικό panel) ότι ο μόνος λαός που εχθρεύεται και έχει μάθει να φοβάται είναι οι Τούρκοι, αποδίδοντας την προκατάληψή του αυτή σε συλλογικές μνήμες εχθρότητας έναντι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των πειρατών που εξορμούσαν από τη Μεσόγειο.

Εντούτοις το ενδιαφέρον μου -όπως ήταν φυσικό- κορυφώθηκε όταν στην συζήτηση προστέθηκε ένας Τούρκος μαθητής και μία Ελληνίδα μαθήτρια. Προφανώς οι βασικοί κανόνες ευγένειας τηρήθηκαν ευλαβικά, αλλά η ανταλλαγή επιχειρημάτων μεταξύ των δύο έλαβε σύντομα τη μορφή ευθείας αντιπαράθεσης. Οι φλογερές και οξυδερκείς τοποθετήσεις της Ελληνίδας μαθήτριας (Αγγελική Λάιου) από τη μία και οι προσχηματικές και κάπως πολιτικάντικες αποκρούσεις των θέσεών της από τον Τούρκο μαθητή (Οντέρ Γκιουλέρ) από την άλλη, είναι απολύτως ενδεικτικές της συνεχιζόμενης αντιπαλότητας μεταξύ των δυο κρατών. Βεβαίως η κεμαλική Τουρκία της δεκαετίας του ´50 επιθυμούσε να διαχωρίσει τη θέση της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να ξορκίσει το επιβαρυμένο παρελθόν της, με τον Οντέρ να διευκρινίζει πως οι δυο οντότητες δεν θα πρέπει να συγχέονται. Εντούτοις εν συνεχεία ρωτά κάπως προβοκατόρικα «αφού οι Έλληνες ισχυρίζονται πως υπέφεραν υπό τον Οθωμανικό ζυγό και ο πολιτισμός τους υπέστη διώξεις, πώς διατήρησαν τη γλώσσα και τις παραδόσεις τους;». 

Η συζήτηση στο τέλος επικεντρώθηκε στο Κυπριακό -που υπενθυμίζω πως τότε βρισκόταν εν μέσω θυελλωδών εξελίξεων με ορατή την προοπτική αποτίναξης της βρετανικής κυριαρχίας. Σύμφωνα με τον Οντέρ, το δικαίωμα της Τουρκίας επί της Κύπρου απορρέει από τη γεωγραφική εγγύτητα (‘You know the Taurus mountains which are on the Southern part of Turkey just go under the sea and up again in Cyprus. I mean this is part of Turkey.’). Το επιχείρημα μπορεί να φαίνεται αρκετά αδύναμο και απλοϊκό, αλλά χρησιμοποιείται μέχρι και σήμερα από την τουρκική διπλωματία σε μύριες περιπτώσεις. Το πιο ενδιαφέρον σημείο του video είναι για μένα εκείνη η αποστροφή του λόγου του νεαρού Τούρκου που προδιαγράφει με ακρίβεια την εξέλιξη των πραγμάτων στην Κύπρο, δεκαέξι χρόνια πριν την εισβολή. Συγκεκριμένα λέει: «Our opinion about Cyprus is not to have the whole part of the island. We wouldn’t be so foolish to want that. (…) But I think that the Northern part of the island where there are more Turks, must belong to Turkey.».  

Το εν λόγω video έχει γίνει εδώ και καιρό, viral στην Τουρκία, αποσπώντας ιδιαιτέρως κολακευτικά σχόλια για τον Τούρκο μαθητή και επαίνους για το χαμόγελο, τη μετριοπάθεια και την ευγένειά του. Αντίθετα, η Ελληνίδα μαθήτρια χαρακτηρίζεται από τους Τούρκους ως ασεβής και επιθετική, με τη φράση της περί ανωτερότητας του ελληνικού πολιτισμού να καταγγέλλεται ως αλαζονική. Η Αγγελική Λάιου διετέλεσε καθηγήτρια σε μερικά από τα σημαντικότερα πανεπιστήμια του κόσμου (Χάρβαρντ, Πρίνστον, Σορβόνη κ.λπ.) και αναπληρώτρια Υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Αν είχα υπό την ευθύνη μου ένα πανεπιστημιακό μάθημα για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, θα ξεκινούσα με την προβολή αυτού του video.

Μια φορά κι έναν καιρό, ήταν ο Άνθρωπος

Πώς αλήθεια να ελπίζει κανείς στην ανάστασή του; Πώς να κερδίσει τη μάχη με τη θνητότητα; Πώς να αξιώσει την υπέρβαση μιας ζωής, της οποίας δεν ορίζει μήτε την αρχή της, μήτε το πέρας της; 

«Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος θα πρέπει να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό» έλεγε ο ποιητής*. Ίσως αυτή η θαρραλέα προθυμία -αν και εφόσον επιτυγχάνεται- να εξασφαλίζει όχι μια αόριστη υπόσχεση, αλλά μια τελεσίδικη κατάκτηση. 

Καλή μας Ανάσταση!

*Τάσος Λειβαδίτης, Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος

Ζήσε τον (αστικό) μύθο σου στην Ελλάδα

Ο σχολαστικός Φλεβάρης

Ο φετινός Φεβρουάριος διαρκεί ακριβώς τέσσερις εβδομάδες, ξεκινά Δευτέρα και τελειώνει Κυριακή. Πέραν της ικανοποίησης που προσφέρει αυτή η σπάνια ημερολογιακή συνέπεια σε σχολαστικούς (ή ελαφρώς ψυχαναγκαστικούς) ανθρώπους, φέρνει στη μνήμη εκείνη την παλαιά πρόταση για αναδιαμόρφωση του ημερολογίου: αν καθιερώναμε έναν 13ο μήνα, όλοι οι μήνες θα είχαν από 28 ημέρες και θα ξεκινούσαν την ίδια μέρα (π.χ. Δευτέρα), όλες οι αργίες θα έπεφταν σε σταθερές ημέρες και γενικά ο προγραμματισμός θα ήταν πολύ ευκολότερος καθώς κάθε ημερομηνία θα ταυτιζόταν με συγκεκριμένη ημέρα. Ένθερμος υποστηρικτής της πρότασης ήταν ο George Eastman, ιδρυτής και πρόεδρος της Kodak, ο οποίος είχε επιβάλει το εν λόγω ημερολόγιο στην εταιρία για πολλές δεκαετίες. Να, κάτι τέτοιες σκέψεις με απασχολούν αυτή την περίοδο που όλες οι ημέρες μοιάζουν ίδιες.

A month is nothing but just a bad habit.

The Nova Effect

Βρίσκω τις θεωρίες της τυχαιότητας εξαιρετικά πειστικές. Πολλές φορές λοιπόν αναρωτιέμαι σε τι βαθμό κάτι θετικό ή αρνητικό που μου προκύπτει είναι αποτέλεσμα συγκυριακών παραγόντων ή δικών μου ενεργειών. Έκανα κάτι σωστά; Έκανα κάτι λάθος; Ή δεν είχε απολύτως καμία σημασία τι έκανα; Και αφ'ης στιγμής κινούμαστε σε πολυμεταβλητά συστήματα με πλήθος απροσδιόριστων αιτιακών σχέσεων, πόσο νόημα έχει μία τέτοια συζήτηση;

Σειρά σου να πλύνεις τα πιάτα!

Ε δεν μπορεί να κλωνοποιούμε πρόβατα, να στέλνουμε δορυφόρους εκτός ηλιακού συστήματος, να προσομοιώνουμε το big bang στον μεγάλο επιταχυντή μας και να μην έχουμε βρει ακόμα τρόπο να πλένονται μόνα τους τα πιάτα! Η Samsung έρχεται να προσφέρει τη λύση στο πρόβλημα! Το ερώτημα όμως παραμένει: με το σίδερο, τι γίνεται;  

Sonder

Προχθές έμαθα μία καινούργια λέξη: sonder. Η συνειδητοποίηση ότι κάθε άνθρωπος που συναντάς έχει μια σύνθετη και ολοκληρωμένη ζωή όπως εσύ. Όντας ο καθείς μας απορροφημένος στο δικό του στόρι, τείνουμε κάποιες φορές να ξεχνάμε ότι πίσω από τα σβησμένα βλέμματα των γύρω του -στο δρόμο, στο λεωφορείο, στη στάση, στο σουπερμάρκετ- μπορεί να κρύβονται απίθανες καθημερινότητες, μεγαλειώδεις σκέψεις, τρομακτικά μυστικά, ανείπωτα δράματα, φοβερά πάθη ή εξαιρετικές ποιότητες και ταλέντα. Ακόμα κι αν δεν ισχύει πάντα αυτή η υπόθεση για τους άλλους, είναι χρήσιμη ως αντιστάθμισμα στον εγωκεντρισμό μας.

Το δίλημμα μεταξύ Ανατολής και Δύσης

Το σχηματικό, αλλά εντέλει ουσιαστικό δίλημμα περί του εάν η Ελλάδα ανήκει στην Ανατολή ή στη Δύση, συζητά μεταξύ άλλων η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στο βιβλίο της "Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο" (Εκδόσεις Gutenberg) που ξαναφυλλομετρούσα προχθές. 

"Η γεωγραφική μας θέση, στο μεταίχμιο Ασίας και Ευρώπης, η ακραιφνής προσήλωση στην Ορθοδοξία, που χαρακτηρίζει το ανατολικό τμήμα του πληθυσμού της ηπείρου Ευρώπης (για να μην μιλήσω για φολκλορικά δεδομένα, όπως π.χ. την διατροφή και τα εδέσματα, τα λαϊκά όργανα και τις ενδυμασίες), προσδίδουν στην ελληνική καθημερινότητα μιαν αδιαφιλονίκητη ανατολίτικη χροιά. (...) Όσο και αν νοσταλγούμε την Ανατολή όμως, δεν παύομε να ανήκομε στην Δύση. [Διότι εν πάση περιπτώσει] ο ανθρωπισμός για τον οποίο τόσο σεμνύνεται η Ευρώπη είναι καρπός της ελληνοπρεπούς σκέψης." 

Το ως άνω δίλημμα που επανέρχεται με πολλές μορφές στην ιστορική μας συνέχεια (και που ετέθη με έναν τρόπο και στο πολύ πρόσφατο παρελθόν), νομίζω πως μόνο μία τέτοια απάντηση μπορεί εντέλει να λάβει. Μπορούμε πράγματι επί ώρα να συζητούμε (και να συμφωνούμε) για τις αποτυχίες της Ευρώπης, αλλά η αναφορά στους βασικούς της άξονες (τον ανθρωπισμό, τη δικαιοσύνη, τη δημοκρατία και τον διάλογο) που σε έναν βαθμό κληροδοτήθηκαν από την αρχαιοελληνική διανόηση, συνεχίζει να αποτελεί για εμάς τους Νεοέλληνες ταυτότητα, σκοπό και σωτηρία μας.

Η σημασία της έγνοιας για τους άλλους

Χαμηλότερη ενσυναίσθηση και απουσία έγνοιας για τους άλλους οδηγεί στη διαμόρφωση συγκρουσιακής, ανταγωνιστικής και εγωπαθούς προσωπικότητας. Το επικριτικό ύφος στα όρια της αγένειας, η συνεχής επιθυμία για αυτοπραγμάτωση και αυτοεπιβεβαίωση χωρίς συναίσθηση των επιπτώσεων της συμπεριφοράς μας στους άλλους αποτελούν την αιτία για την αδυναμία συνεννόησης ή και συνύπαρξης στα κοινωνικά (ιδιωτικά / δημόσια / επαγγελματικά / ψηφιακά) μας περιβάλλοντα. Το να είμαστε πιο ευγενικοί με τους άλλους και να μην επιδιδόμαστε σε αδιάκοπες ασκήσεις κυριαρχίας μας (ιδεολογικής, κοινωνικής -έτσι όπως αυτή ορίστηκε από τους Sidanius & Prato, συναισθηματικής κ.λπ.) δεν αποτελεί απλώς ζήτημα «καλών τρόπων» ή αυτού που ονομάζουμε -μάλλον σαρκαστικά πλέον- «αστική κουλτούρα», αλλά προϋπόθεση για την κοινωνική μας εμπλαισίωση,  τη συλλογική ευημερία και την ψυχική μας υγεία.

 “We want our kids to be successful and caring, but focus too much on the first and create a dearth of the second. Research supports the impact. A University of Michigan study published in the Personality and Social Psychology Review showed that college students showed a dramatic drop in exhibiting kindness and empathy over a 30 year period (from 1979 to 2009).” 

Πηγή: Mautz S. (2019), "Want to Raise Successful Kids? Focus on Kindness Instead", Inc.com

Η γεωγραφία της μεγαλοφυίας

Αναζητώντας τη σημασία του τόπου ως παραμέτρου καλλιέργειας της «μεγαλοφυούς» σκέψης, ο Eric Weiner εστιάζει το ενδιαφέρον του σε επτά πόλεις που επέδειξαν στο παρελθόν ραγδαία πολιτιστική ή τεχνολογική πρόοδο. Ανάμεσά τους και η αρχαία Αθήνα που με την πρωτοφανή συσσώρευση διάνοιας, αποτέλεσε έναν από τους πλέον καθοριστικούς τόπους για την πρόοδο της ανθρώπινης σκέψης. Στο κλασικό ερώτημα «γιατί εκεί και γιατί τότε;», ο Weiner προτείνει την εξής απάντηση: 

«Τι εκτιμούσαν οι [αρχαίοι] Αθηναίοι; Εκτιμούσαν τη φύση και τη δύναμη της πεζοπορίας. Δεν ήταν κοιλιόδουλοι, αλλά απολάμβαναν το κρασί τους, αρκεί να ήταν ικανοποιητικά αραιωμένο. Αντιμετώπιζαν πολύ σοβαρά τις δημόσιες υποχρεώσεις τους -αν και λιγότερο σοβαρά την προσωπική τους υγιεινή. Αγαπούσαν τις τέχνες [αν και τις συνέδεαν με τη χρηστικότητα και τις καθημερινές τους συνήθειες και δεν τις αντιμετώπιζαν «μουσειακά»]. Ήταν ανταγωνιστικοί, αλλά όχι για προσωπική δόξα. Δεν δείλιαζαν μπροστά στις αλλαγές, ούτε καν μπροστά στο θάνατο. Χρησιμοποιούσαν λέξεις με ακρίβεια και δύναμη. Έβλεπαν το φως. Ζούσαν σε εξαιρετικά ανασφαλείς καιρούς, αλλά αντί να «υψώσουν γύρω τους τείχη» όπως έκαναν οι πολεμοχαρείς Σπαρτιάτες, αγκάλιασαν σφιχτά εκείνη την αβεβαιότητα, παραμένοντας ανοιχτοί με κάθε τρόπο. Αυτή η δεκτικότητα έκανε την Αθήνα, μοναδική περίπτωση. Δεκτικότητα σε ξένους θεούς, σε παράξενους ανθρώπους, σε περίεργες ιδέες.»

Ο εθισμός στην πολιτική ενημέρωση βλάπτει σοβαρά την ψυχική υγεία

Για χρόνια, θεωρούσα τους ανθρώπους που δεν ενημερώνονται για τις πολιτικές εξελίξεις, ασυγχώρητα αδαείς και αδικαιολόγητα ανεύθυνους υπό την έννοια ότι ο καθένας οφείλει να έχει στοιχειωδώς μια εικόνα του πολιτικού γίγνεσθαι προκειμένου να ασκεί τα καθήκοντά του ως υπεύθυνος πολίτης και συνειδητοποιημένος ψηφοφόρος. Όσο μεγαλώνω γίνομαι κάπως πιο επιεικής, αν και συνεχίζω να θεωρώ ότι η προσπάθεια για ενημέρωση αποτελεί υποχρέωση όλων. Εντούτοις τα τελευταία χρόνια η πληθώρα των μέσων ενημέρωσης (εντύπων και διαδικτυακών) και η ένταση της ροής πληροφοριών έχει δημιουργήσει -κατα περιόδους και σε εμένα- έναν εθισμό στη συνεχή παρακολούθηση των πολιτικών εξελίξεων. 

Ποτέ άλλοτε δεν μαθαίναμε με τόσο μεγάλη λεπτομέρεια και συστηματικότητα την παραμικρή ενέργεια, δημόσια εμφάνιση, δήλωση ή απλή ανάρτηση του κάθε υπουργού, βουλευτή, δημάρχου, γενικού γραμματέα, προέδρου ή στελέχους και βεβαίως δεν είχαμε την ευκαιρία να την αναπαράγουμε, να τη σχολιάσουμε, να την καυτηριάσουμε (συχνά με δριμύτητα, εξαπολύοντας χολή ή περιλούζοντάς την με αυτάρεσκη ειρωνεία), όσο το κάνουμε τα τελευταία χρόνια. Ο εθισμός αυτός όμως γίνεται ανησυχητικός όταν η έκφραση πολιτικής άποψης επισκιάζει κάθε άλλο ενδιαφέρον και καταλήγει σε μια τοξική μονομανία. Πράγματι, τα πάντα έχουν και μια πολιτική διάσταση στην κοινωνική μας πραγματικότητα. Αλλά δεν είναι η μοναδική, ούτε πάντα μπορεί να είναι η πλέον σημαντική διάσταση στη δική μας καθημερινότητα. 

Διαβάζοντας το ενδιαφέρον άρθρο υπό τον τίλο "Reading Too Much Political News Is Bad for Your Well-Being" του Arthur Brooks (το οποίο έχει προκαλέσει μεγάλη συζήτηση και κάποια -νομίζω άδικα- αρνητικά σχόλια που τον κατηγορούν για ενθάρρυνση μιας πιο απολιτίκ στάσης), νομίζω αξίζει να σταθεί κανείς στις τρεις συστάσεις του για μια πιο υγιή σχέση ημών των πολιτών με την πολιτική ενημέρωση: (α) περισσότερη συμμετοχή στα κοινά αντί για συνεχή άσκηση πολιτικής κριτικής, (β) όριο στο χρόνο που αφιερώνουμε στην παρακολούθηση ή τη συζήτηση περί των πολιτικών πραγμάτων και (γ) συνειδητή προσπάθεια να αποφεύγουμε τα μέσα που ξιφουλκούν με ακραία επιθετικό τρόπο υπέρ των ιδεολογικών μας θέσεων και λειτουργούν ως ενισχυτές παραταξιακών αντανακλαστικών. 

Κανένα από τα τρία δεν είναι εύκολο (για το δε πρώτο, διατηρώ αρκετές επιφυλάξεις φέρνοντας στο νου μου τους μηχανισμούς ανάδειξης στελεχών στα ελληνικά κόμματα), αλλά -ειδικά σε πολωμένες πολιτικές συνθήκες, όπως αυτές που ζούμε σε πολλές χώρες ανά τον κόσμο- θα πρέπει πρωτίστως να διαφυλάττουμε την ψυχική μας υγεία και την ψυχραιμία μας για να μπορούμε να ελπίζουμε στην ευθυκρισία μας.