Νορβηγική μακαριότητα

Αν το κοιτάξεις προσεκτικά, τίποτα δεν είναι ιδιαιτέρως πλουμιστό ή πολυφορτωμένο στο Ålesund. 

Ίσιες γραμμές, τετράγωνα παράθυρα, απλές γωνίες. Μοιάζει σαν να επέβαλε η πρακτικότητα, τους κανόνες της. Σε καναδυο σημεία μόνο θα ιδείς κτίσματα κάπως πιο εντυπωσιακά και περίτεχνα. Μα χάρις τα χρώματα και τη συνεπή αρχιτεκτονική ταυτότητα, τα κτήρια μοιάζουν κομμάτια ενός παραμυθένιου σκηνικού. Έχεις την αίσθηση πως περπατάς στη Disneyland. Διότι είναι όλα τόσο καθαρά και περιποιημένα, που λες από μέσα σου πως δεν γίνεται να κατοικείται από ανθρώπους αυτό το μέρος -σίγουρα είναι ψεύτικο, καμωμένο για τουρίστες. Μα είναι πέρα για πέρα αληθινό. 

Κάποιοι θα πουν πως είναι πληκτικό το Ålesund. Είναι κι αυτοί οι ατελείωτοι χειμώνες του με τα σκοτάδια να μην σ'εγκαταλείπουνε ποτές. Είναι τελοσπάντων κι αυτή η αίσθηση του μικρού και πεπερασμένου στην άκρη μιας απέραντης θάλασσας, στο τέλος ενός χάρτη -ένατη μεγαλύτερη πόλη στην Νορβηγία, δεν είναι δα και τίποτις σπουδαίο.

Ναι, είναι πράγματι πληκτικό το Ålesund. Όπως οι ανέφελοι ουρανοί, οι ακυμάτιστοι ορίζοντες, οι άοκνες ζωές. Αυτό είναι όμως. Ένα περιβάλλον για να ζεις τις ησυχίες σου και τα χόμπι σου. Για να χαίρεσαι τις διαθέσεις της φύσης και τα κλεισίματα στο σπίτι σου. Για να βρίσκεις τρόπους ν'απασχολείς εσύ τον εαυτό σου και όχι να τον απασχολούν τα προβλήματα από το τριγύρω σου. Ένα μέρος από εκείνα που σου θέτουν με τρόπο αναπόδραστο το ερώτημα αν αντέχεις τον εαυτό σου. 

Αν η απάντηση είναι πως τον αντέχεις, τότες μπορεί και να ανθίσεις. Κι αλλού μπορείς ν'ανθίσεις, αλλά σε μέρη όπως το Alesund πολύ πιο εύκολο. Αν πάλι η απάντηση είναι πως δεν τον αντέχεις, τότες μπορεί και να μαραθείς. Κι αλλού μπορείς να μαραθείς, αλλά εδώ ίσως και πάλι, πολύ πιο εύκολο. Έτσι λειτουργούν οι τόποι: σε μεγεθύνουν ή σε συρρικνώνουν, σε ανυψώνουν ή σε καταπίνουν, ανάλογα με τις ιδιότητές τους, με το ποιος είσαι και τι είδους σχέση αναπτύσσεις μαζί τους. 

My kind of love

Εκείνους που πλέον εκτιμώ περισσότερο είναι τους ευγενικούς ανθρώπους. Σε μία εποχή που εκπέμπεται τοξικότητα από τόσες κατευθύνσεις, βρίσκω απόλυτα συγκινητική την προσπάθειά τους.

Η αγελάδα που κλωτσά

Στις 23 Ιανουαρίου του 1904, λίγο μετά τα μεσάνυχτα, στην οδό Nedre Strandgate 39, μία αγελάδα κλώτσησε έναν πυρσό και τον έριξε κάτω. Οι λόγοι που την οδήγησαν σε αυτή την απονενοημένη πράξη παραμένουν αδιευκρίνιστοι (Ήταν τσαντισμένη με τις άλλες αγελάδες; Έβλεπε εφιάλτη ότι την επροόριζαν για μπέικον; Ήταν απλώς πυρομανής;), αλλά το αποτέλεσμα ήταν πως ξέσπασε γρήγορα πυργκαγιά. 

Οι ισχυροί άνεμοι που έπνεαν κείνο το κρύο βράδυ του χειμώνα στην περιοχή, μετέδωσαν σύντομα τις φλόγες σε παρακείμενους φράκτες και κτήρια. Για πολύ κακή μας τύχη, όλα τα σπίτια της πόλης ήσαν ξύλινα, ιδανικά για να θεριέψουν το κακό. 

Άρχισαν να χτυπάνε δαιμονισμένα οι καμπάνες και ο κόσμος έτρεξε να σώσει ό,τι μπορούσε να κουβαλήσει από τα υπάρχοντά του -που δεν είχαμε δηλαδής και πολλά γιατί φτωχοί άνθρωποι ήμασταν. Ό,τι απέμεινε πίσω έγινε στάχτη και μπούρμπερη. 

Η πόλη εκκενώθηκε από τους ένδεκα χιλιάδες κατοίκους της μέσα σε ελάχιστα λεπτά, γεγονός αξιοθαύμαστο με δεδομένο ότι η φωτιά, μας έπιασε στον ύπνο -κάποιοι πήραν το δρόμο προς το Volsdalen και το Nørve, άλλοι επιβιβάστηκαν σε πλεούμενα, ενώ οι γέροντες και οι ανήμποροι, μεταφέρθηκαν με κάρα ή άλλα τροχήλατα μέσα, μακριά από τις φλόγες. Καμιά διακοσαριά άνθρωποι κατέφυγαν στην εκκλησία του γειτονικού χωριού Borgund όπου πέρασαν το υπόλοιπο της δραματικής εκείνης νύχτας. 

Μέσα σε μερικές ώρες, το μεγαλύτερο μέρος της πόλης είχε καταστραφεί και δηλαδής θαύμα ήταν που δεν θρηνίσαμε εκατοντάδες θύματα. Μοναχά μια γερόντισσα που όρμησε στο φλεγόμενο σπίτι της για να πάρει την τσάντα της, εχάθη για πάντα.

Όταν ξημέρωσε, το Ålesund δεν ήταν πλέον πόλη. Αποκαϊδια ήταν. Μα εδώ στον ψυχρό Βορρά της Νορβηγίας, ξεύρουμε να πνίγουμε τον πόνο μας στην ανάγκη και να προχωρούμε. Άλλοι λεν πως μας το έμαθε η σκληρότητα των χειμώνων μας που δεν αφήνουν περιθώρια για πένθη και μνημόσυνα. Κι άλλοι πως μας το κληροδότησαν οι προγόνοι μας, που οι στερήσεις, τους ανάγκασαν να σκέφτονται πρακτικά και συλλογικά. 

Τέσσερα χρόνια, μας πήρε. Από το 1904 έως το 1907. Μέσα σε τέσσερα μόλις χρόνια, αναγεννήσαμε την πόλη από τις στάχτες της. Χαράξαμε τους δρόμους, ξαναχτίσαμε τα σπίτια, υψώσαμε τις γέφυρες, ανακατασκευάσαμε τις αποβάθρες.

Στην αρχή, έγινε συστηματικός σχεδιασμός. Πολεοδομικό σχέδιο με πρόνοιες για πάρκα και πλατείες και σχολεία και δημόσια κτήρια. 

Εν συνεχεία επιλέχθηκαν τα υλικά -τσιμέντο και πέτρα. Διότι ωραίο το ξύλο, αλλά θα'μασταν τελοσπάντων ανόητοι αν διαπράτταμε το ίδιο λάθος δύο φορές.

Τα νέα σπίτια ήσαν μεγαλύτερα και πιο άνετα από τα παλιά και βεβαίως διέθεταν μπάνια και συνδέονταν με αποχετευτικό σύστημα.

Μπορεί όλα να έγιναν υπό την πίεση του χρόνου, καθώς έπρεπε να επαναστεγαστούν τόσες χιλιάδες άνθρωποι, μα αυτό δεν σημαίνει πως δεν δόθηκε σημασία στο αισθητικό κομμάτι. 

Χρήματα δεν περίσσευαν για ακριβές διακοσμήσεις ή μεγαλειώδεις προσόψεις, μα πάρθηκε η απόφαση να τηρηθεί συνέπεια και να αποκτήσει η πόλη μας συγκεκριμένη αρχιτεκτονική ταυτότητα.

Οι τοίχοι βάφτηκαν με έντονα χρώματα, οι γωνίες στρογγυλεύτηκαν, τα παράθυρα καδραρίστηκαν.

Και προστέθηκαν ανάγλυφες μορφές. 

Και κάμποσα αγάλματα.

Κάπως έτσι το Ålesund έγινε μια πόλη αρ-ντεκώ. Ως αποτέλεσμα απόφασης, σχεδιασμού και συστηματικής υλοποίησης.

Αν υποθέτεις πως όλα αυτά τα θαυμαστά έγιναν διότι είχαμε την πολυτέλεια των χρημάτων, κάνεις μεγάλο λάθος. Η Νορβηγία των αρχών του 20ου αιώνα ήταν μια χώρα φτωχή και υστερούσε σημαντικά, αν την συνέκρινες με τη γειτονική Σουηδία ή τη Δανία.

Του λόγου μας μάλιστα, ψαράδες ήμασταν.

Στη Βόρεια Θάλασσα ξανοιγόμασταν με τα πλοία μας και αλιεύαμε ρέγγες -δύσκολη κι επικίνδυνη δουλειά στις δικές μας τις φουρτούνες.

Μα πέρασαν χρόνια πολλά από εκείνη τη φωτιά. Τα πράγματα εξελίχθηκαν, οι καιροί άλλαξαν, η πόλη έμεινε ευτυχώς στη θέση της. 

Αραδιασμένη στα επτά νησιά της, είδε τον πληθυσμό της να αυξάνει. Και την οικονομία της να ανθίζει. Μονάδες κατασκευής επίπλων σιάχτηκαν, ξενοδοχεία και εστιατόρια ανοίξανε και βεβαίως ρέγγες συνέχισαν να αλιεύονται από τα νερά μας. Από έναν σύγχρονο στόλο που θεωρείται από τους καλύτερους στη βόρεια Ευρώπη.

Αν μας ρωτήσεις, θα στο επιβεβαίωσουμε: πως η ζωή είναι ήσυχη, γαλήνια και ευχάριστη εδώ. Το βιοτικό επίπεδο είναι υψηλό, η ευημερία ειναι κερδισμένη, η οργάνωση είναι δεδομένη. Και όλα φαίνεται πως λειτουργούν εις όφελός μας και όχι εναντίον μας. Σταθήκαμε τυχεροί, δεν θα στο αρνηθεί κανείς. Μα και κάπως άξιοι. 

Διότι στον παγωμένο τον χειμώνα μας, αν δεν ομονοήσεις κι αν δεν συνεργαστείς, αν δεν επιδείξεις εμπιστοσύνη, πάει χάθηκες καημένε. Απόφαση ήτανε λοιπόν -και όχι μονάχα τύχη- πως χτίσαμε τις ζωές μας πάνω στη συνεργασία. Κι είναι η πόλη που σιάξαμε, ασύγκριτα καλύτερη από εκείνη που εχάσαμε.

Ξεύρεις, νομίζω πως εντέλει η αγελάδα μήτε από εκνευρισμό μήτε από πείσμα, κλώτσησε στις 23 Ιανουαρίου του 1904, εκείνον τον πυρσό. Μπορεί και να το έκαμε εντελώς ηθελημένα και συνειδητά για να μας νουθετήσει. 

Τώρα δηλαδής που το ξανασκέφτομαι, ίσως και χάρη να της εχρωστούμε.

Σκόπιμο ή τυχαίο;

“From Genesis to Exodus From homelessness to extra plush From flesh to dust. These unexplained intense events. Is it a form of control or coincidence?” Όταν ο ίδιος στίχος μπορεί να απευθυνθεί σε ένα σκεπτόμενο ακροατήριο και στους συνομωσιολόγους ταυτόχρονα.

Trinity

Όταν ήμουνα μικρός -εκεί κοντά στα δέκα μου- παρακολουθούσα φανατικά μία αμερικάνικη σειρά που λεγόταν "Όλα για το Πτυχίο". Που είχε ως θέμα της, τη φοιτητική ζωή σε ένα πανεπιστήμιο των ΗΠΑ (που δεν κατονομαζόταν, αλλά όλα παρέπεμπαν στο Harvard) και παρουσίαζε τη δύσκολη αλλά ενθουσιώδη προσπάθεια μίας παρέας νεαρών να επιτύχουν σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον υψηλών απαιτήσεων και έντονου ανταγωνισμού. Κάπου εκεί νομίζω πως άρχισε να σχηματοποιείται μέσα μου το όνειρο του Πανεπιστημίου, έστω και με τη μορφή μιας κάπως αφηρημένης στόχευσης του μακρινού μέλλοντος.

Μπορεί να ήμουν πολύ μικρός για να αποφασίσω τι θα ήθελα να σπουδάσω, αλλά πάντως άρχισα να φαντάζομαι στο μυαλό μου πως το πανεπιστήμιο θα έμοιαζε κάπως με αυτό που έβλεπα στην τηλεόραση. Θα διέθετε επιβλητικά κτήρια με μεγάλες, μνημειώδεις σκάλες και προσόψεις. Και τεράστια αμφιθέατρα με ξύλινα έδρανα. Και βιβλιοθήκες με αίθουσες μελέτης. Και φροντισμένους βοηθητικούς χώρους: εστιατόρια, campus, πάρκα και γήπεδα για αθλοπαιδιές.

Και κυρίως, πεφωτισμένους, χαρισματικούς καθηγητές και ενθουσιώδεις, φιλόδοξους φοιτητές, διψασμένους για γνώση, για μάθηση, για προσωπική ανάπτυξη, για αυτοπραγμάτωση.

Ε λοιπόν βρισκόμαστε σε ένα τέτοιο Πανεπιστήμιο που πληροί σε γενικές γραμμές τις παραπάνω προδιαγραφές. Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα Πανεπιστήμια της Ευρώπης και ένα από τα καλύτερα του κόσμου. Βρισκόμαστε στην Ιρλανδία. Στο Δουβλίνο. Καλωσήρθες στο Τρίνιτι.

Έχω περάσει κάμποσα χρόνια στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Και υπό πολλές ιδιότητες. Η πρώτη φορά που διάβηκα τις πύλες του, ήταν στα μέσα της δεκαετίας του ενενήντα. Δεκαοχτώ χρονών ήμουν και εντελώς ενθουσιασμένος που άφηνα ξωπίσω μου την οικτρή εμπειρία του σχολείου και των Πανελληνίων.

Φορτωμένος με τα όνειρα και τις αισιοδοξίες μου, με την ειλικρινή διάθεσή μου ν'ανακαλύψω τον κόσμο, με τον ενθουσιασμό του απεγκλωβισμού μου από τη ρουτίνα της αποστήθισης και του φροντιστηριακού ιδρυματισμού, βρέθηκα τότες στη Σόλωνος 57. Στο κέντρο ουχί του Δουβλίνου, αλλά της Αθήνας. Στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στο αρχαιότερο Πανεπιστήμιο της Ελλάδας. Για να κάμω την εγγραφή μου. Σοκ και δέος. Αυτή ήταν η πρώτη μου εικόνα. Η είσοδος του κτηρίου, βρώμικη και άθλια, γιομάτη σκουπίδια, γκραφίτι, συνθήματα, στραβοσκισμμένες αφίσες πούχαν κολληθεί η μία απάνου στην άλλη και είχαν δημιουργήσει μία αποκρουστική ταπετσαρία από χαρτοπολτό. Και διαφημίσεις. Από κλαμπς, καφετέριες, γραφεία που αναλάμβαναν να σου γράψουν τις εργασίες, τυροπιτάδικα, φωτοτυπάδικα, ως και στριπτιτζάδικα.

Πέρασα τη θλιβερή πόρτα και εισήλθα σε μια μεγάλη, αποκρουστική αίθουσα. Που έμοιαζε με βομβαρδισμένη περιοχή. Κάπως έτσι νόμιζα τότες πως ήταν οι εμπόλεμες ζώνες: η Βηρυτός, η Χεβρώνα, το Σεράγεβο. Σε κάτι κακομοιριασμένα θρανιάκια ήταν χυμένοι διάφοροι νεολαίοι με κομματικές κονκάρδες. Μία εξ αυτών με πλησίασε (ΔΑΠ, ΠΑΣΠ, ΚΝΕ, Πανσπουδαστική, μήτε που θυμάμαι τί ακριβώς ήταν -έχει αλήθεια σημασία;), με ρώτηξε αν ήμουν πρωτοετής και μου έδωκε ένα φυλλάδιο με διάφορα τιπς. 

Από το οποίο έμαθα ότι η εγγραφή μου μπορούσε να γίνει μόνο Τρίτες, Τετάρτες και Πέμπτες, 11 με 1, διότι μόνο τότες δεχόταν η Γραμματεία τους φοιτητές (τις υπόλοιπες μέρες δεν ευκαιρούσε). Και ότι αν γραφόμουν μέλος, θα είχα πρόσβαση σε φοβερές διευκολύνσεις και προσφορές, όπως δωρεάν ποτό σε ένα σκασμό μπαρς, δωρεάν θέματα προηγούμενων εξετάσεων και φοβερές εκπτώσεις σε φοβερά τριήμερα με φοβερή παρέα στη φοβερή Μύκονο. Και πράγματι, είχα αρχίσει να φοβάμαι.

Ναι, καλά το παρατήρησες. Πολλά από τα κτήρια στο Τρίνιτι φέρουν επιγραφές στα ελληνικά. Και τελοσπάντων, ακόμα και αρχιτεκτονικά, στην Ελλάδα παραπέμπουν. Κολώνες, κιονόκρανα, αετώματα. Έλα από εδώ, θέλω να σου δείξω κάτι που νομίζω θα σου αρέσει πολύ -αποτελεί άλλωστε ένα από τα κορυφαία αξιοθέατα του Δουβλίνου. Και είναι πράγματι πολύ εντυπωσιακό.

Πρόκειται για την περίφημη βιβλιοθήκη του Τρίνιτι. Τη μεγαλύτερη βιβλιοθήκη στην Ιρλανδία, η οποία περιλαμβάνει περισσότερους από 200.000 τόμους και 4,5 εκατομμύρια χειρόγραφα -κάποια εξ αυτών, τρομερά σπάνια!

Δεν είναι τυχαίο που κατατάσσεται ανάμεσα στις ομορφότερες και σημαντικότερες βιβλιοθήκες του κόσμου. Ξύλινες προθήκες, υποδειγματική τοποθέτηση των βιβλίων, σκάλες με ροδάκια για να ανεβαίνει κανείς στα αψηλά ράφια -η ηδονή του κάθε βιβλιοφάγου.

Αριστερά και δεξιά, κατά μήκος του κεντρικού διαδρόμου, συναντάς μία σειρά από προτομές. Σημαντικών μορφών της παγκόσμιας σκέψης. Πάνθεον το λέμε!

Εννοείται πως ξεκινάμε από τον Όμηρο. Της Οδύσσειας και της Ιλιάδας. Που αν το καλοσκεφτείς, δύσκολα θα βρεις άλλες ιστορίες που να έχουν ασκήσει τόσο μεγάλη επίδραση στη διαμόρφωση της ανθρώπινης σκέψης ή να έχουν αφήσει ανάλογο αποτύπωμα στην τέχνη της αφηγηματικότητας.

Παρακάτω, βρίσκεις και άλλους. Τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Που παραμένουν και οι τρεις όχι απλώς μουσειακά σπουδαίοι, αλλά επίκαιροι και σημαντικοί.

Σχεδόν ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στην άλλη άκρη της Ευρώπης, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη γη που γέννησε τις επικές αφηγήσεις, τις ρηξικέλευθες ιδέες, που θεμελίωσε τη λογική, που διαμόρφωσε την ηθική και τη φιλοσοφία. Κι όμως, σε ένα χώρο σαν κι αυτό, νιώθεις εξαιρετικά κοντά. Γιατί βρίσκεσαι σε ένα περιβάλλον πολιτισμού και καλαισθησίας, σε ένα μέρος που απευθύνεται στο πνεύμα και αποθεώνει τη γνώση ως ύψιστη κατάκτηση του ανθρώπου.

Όχι, εδώ δεν έχουμε κομματικές νεολαίες, μήτε είχαμε ποτές καταλήψεις. Οι αίθουσες διδασκαλίας είναι καθαρές και ευπρεπισμένες. Και κανείς δεν διανοείται να καπνίσει ή να κολλήσει αφίσες ή να σπάσει την καρέκλα ή να γράψει στον τοίχο ή τελοσπάντων να ασχημονίσει κατά ουδένα τρόπο.

Επίσης, εδώ δεν χτίζουμε τους καθηγητές στα γραφεία τους, δεν τους διαπομπεύουμε κρεμώντας πινακίδες στο λαιμό τους, δεν βανδαλίζουμε τις αίθουσες, δεν μπαίνουμε στην Πρυτανεία φωνασκώντας και διεκδικώντας να συμμετέχουμε στη διοίκηση του Πανεπιστημίου, δεν διανοούμαστε να χάνουμε διαλέξεις, δεν υπάρχει στο λεξιλόγιό μας η φράση "αιώνιος φοιτητής".

Και όχι, δεν υπάρχουν καθηγητές που να εκλέγονται βάσει του ποιον έχουν μπατζανάκη ή της κομματικής τους ταυτότητας και δεν καταλαμβάνουν έδρες κατόπιν μίας μακράς περιόδου δουλικής εξυπηρέτησης άλλων και διαπλοκής. Αλλά -στις περισσότερες τουλάχιστον περιπτώσεις- κρίνονται βάσει του ερευνητικού τους έργου, του πλήθους και της ποιότητας των δημοσιεύσεών τους, της διαρκούς αξιολόγησής τους. Ούτε στην Ιρλανδία είναι βεβαίως όλα ρόδινα, ούτε στην Ελλάδα όλα μαύρα -καμία πρόθεση δεν έχω να ακυρώσω συλλήβδην το ελληνικό Πανεπιστήμιο και τους αρκετούς, άξιους δασκάλους που εις πείσμα των αντίξοων συνθηκών, τιμούν την επιστημονική τους ιδιότητα και επιμένουν να υπερασπίζονται με παρρησία το κύρος των ιδρυμάτων στα οποία υπηρετούν. Αλλά αν η κατάσταση είναι κάπως καλύτερη στα περιφερειακά πανεπιστήμια, φοβούμαι πως στα μεγάλα, κεντρικά ιδρύματα, ακόμα και άνθρωποι αποφασισμένοι και με τις καλύτερες προθέσεις, βρίσκονται διωκώμενοι, απειλούμενοι και εντέλει καταδικασμένοι να αντιπαλεύουν θηριώδη κύματα σε έναν ωκεανό απαξίωσης και υποβάθμισης. 

Όχι, το Τρίνιτι δεν κλείνει από φόβο επεισοδίων, όταν γιορτάζουμε κάποια επέτειο, τύπου αποκατάσταση της δημοκρατίας ή αντίσταση έναντι εσωτερικών ή εξωτερικών εχθρών. Όχι, το Τρίνιτι δεν θεωρεί ότι η πολυφωνία και η ελευθερία των ιδεών προϋποθέτει αίθουσες υπό κατάληψη, ούτε ανέχεται βανδαλισμούς και πλιάτσικο ως παγιωμένες και αναπόδραστες πρακτικές έκφρασης κάποιας ιδεολογικής στάσης απέναντι στα πράγματα. Ειλικρινά, όλα αυτά που μου λες, μου φαίνονται κινέζικα εδώ. Ή μήπως ελληνικά; Αλλά είπαμε: η Ελλάδα βρίσκεται μερικές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Παρότι θα βρεις κάμποσες αναφορές σε εκείνη, σαν φυλλομετρήσεις κάποιους από τους τόμους της βιβλιοθήκης του Τρίνιτι.

Μόνο που η εικόνα που θα σχηματίσεις για την Ελλάδα, μέσα από τα διαβάσματα και τις ιστορικές της αναφορές, φοβούμαι πως δεν ανταποκρίνεται διόλου στη σύγχρονη πραγματικότητά της. Και δεν ξεύρω για σένα, αλλά προσωπικά ετούτη η αντίφαση ανάμεσα στις εικόνες που βλέπω εδώ στο Τρίνιτι και τις εμπειρίες μου στα ελληνικά Πανεπιστήμια, με καταθλίβει. Διότι θυμάμαι πολύ καλά. Δεν πέρασαν δα και τόσα χρόνια από τότες που παρακολουθούσα μαθήματα στο κεντρικό κτήριο του πολύπαθου Πολυτεχνείου. Σε αίθουσες σακατεμένες, σε διαδρόμους σκοτεινούς και βρώμικους. Όταν τελείωνε η διάλεξη, αργά το βράδυ, αναγκαζόμασταν να φύγουμε όλοι μαζί για λόγους ασφαλείας. Γιατί έπρεπε νάσαι τρελός για να μείνεις μόνος σου όταν πέσει το σκοτάδι εντός του χώρου του Πολυτεχνείου. Και ακόμα πιο τρελός για να βγεις από την έξοδο της Τοσίτσα και να διασχίσεις την περιοχή των ναρκομανών για να βγεις στην Πατησίων να πάρεις το λεωφορείο. 

Το ότι επιτρέπεται σε κάποιες μειοψηφίες να επιβάλουν την πολιτική τους αισθητική στην ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση (και εν μέρει και στα σχολεία που τελούν υπό κατάληψη επί εβδομάδες και σε ετήσια βάση) αποτελεί πρόβλημα πρακτικό αλλά και αξιακό, παρότι αρκετοί δεν το βλέπουν ή προσποιούνται πως δεν το βλέπουν. Η διαρκής υποβάθμιση, η ανοχή στη βία και την ανομία, αλλά και η μανιώδης αντίσταση στην όποια προσπάθεια για μεταρρύθμιση είναι ενδεικτικές του εγκλωβισμού μας σε μια φαυλότητα γενικευμένης οργής, απαξίωσης και εντέλει διαρκούς διάψευσης. Είναι βεβαίως χαρακτηριστικό ότι και αρκετοί από αυτούς που δεν βλέπουν τίποτα κακό στην εικόνα, σπεύδουν σε κάποιο πανεπιστήμιο του εξωτερικού με την πρώτη ευκαιρία, αφήνοντας όσους δεν έχουν τη δυνατότητα αυτή να απολαμβάνουν τους παραλογισμούς του ελληνικού πανεπιστημίου. Δεν ξέρω αν είμαστε έτοιμοι και πολιτικά ώριμοι για αυτήν τη συζήτηση, αλλά το αίτημα να την κάνουμε είναι νομίζω ιστορικά επιτακτικό και απολύτως κρίσιμο για την επιβίωσή μας στον σύγχρονο κόσμο. Οι τραμπουκισμοί δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά θερμόαιμων ιδεολόγων που μπορούμε συνεχώς να δικαιολογούμε ή να καταδικάζουμε ευκαιριακά και να προχωρούμε παρακάτω, αλλά η κορυφή ενός παγόβουνου που πέφτουμε πάνω του συνεχώς και μας καταβυθίζει.

Ça Ira

Je confirme qu'elle a de jolies yeux.

Just vote

Πόσο εύκολο είναι να πείσεις έναν φανατικό οπαδό του αντίπαλου κόμματος να αλλάξει γνώμη και να μετακινηθεί στην απέναντι παράταξη σε ένα διπολικό κομματικό σύστημα; Πόσο εφικτή είναι η προσπάθεια να πείσεις κάποιον που ψηφίζει δημοκρατικούς να εμπιστευτεί τον Τραμπ ή αντίστροφα έναν φανατικό ρεπουμπλικάνο να ψηφίσει Μπάιντεν; Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι τόσο δύσκολο το εγχείρημα που δεν αξίζει καν να δαπανήσεις πόρους για να επιδιώξεις τέτοιου είδους μεταστροφές. Όσοι ασχολούνται λοιπόν με το πολιτικό marketing δεν θέτουν τέτοιες ανεδαφικές στοχεύσεις, αλλά ιδίως στην περίπτωση αμφίρροπων και πολωμένων εκλογικών μαχών, κινούνται προς δύο άλλες κατευθύνσεις:

• Πρώτον, προσπαθούν να καλλιεργήσουν συσπείρωση μεταξύ των οπαδών του κόμματος, καθώς η διατήρηση πελατολογείου (customer retention) στο marketing θεωρείται ευκολότερη από την απόκτηση νέων πελατών (customer acquisition). H συσπείρωση συνήθως γίνεται καλλιεργώντας την πιστότητα (loyalty) μέσω συγκεντρώσεων ή άλλων μορφών προσωπικής εμπλοκής των ψηφοφόρων στην εκλογική διαδικασία και βεβαίως χρησιμοποιώντας ρητορική πολιτικού μανιχαϊσμού και συστηματικής δαιμονοποίησης της αντίπαλης παράταξης.
• Δεύτερον, στρέφονται στις δύο δεξαμενές που βρίσκονται εκτός του πεδίου επιρροής τους και από τις οποίες μπορούν να αντλήσουν πολύτιμες ψήφους: η πρώτη είναι ο αποκαλούμενος μεσαίος χώρος που περιλαμβάνει πιο μετριοπαθείς ψηφοφόρους που διαχρονικά επιδεικνύουν κινητικότητα στην εκλογική τους συμπεριφορά και η δεύτερη (εξαιρετικά κρίσιμη στην περίπτωση των επικείμενων αμερικανικών εκλογών) είναι εκείνη των πολιτικά αδιάφορων πολιτών που τείνουν να απέχουν από την εκλογική διαδικασία. 

Η πρώτη από τις δύο ως άνω δεξαμενές φαίνεται πως στερεύει, καθώς η πόλωση και η ριζοσπαστικοποίηση των τελευταίων χρόνων έχει οδηγήσει στην απίσχναση του μεσαίου χώρου και στις ΗΠΑ. Επομένως η μάχη φαίνεται πια ξεκάθαρο πως θα κριθεί στη δυνατότητα των δύο υποψηφίων να ενεργοποιήσουν τους πολιτικά "απαθείς" πολίτες και να τους προσελκύσουν. 

Τα κανάλια επικοινωνίας που χρησιμοποιεί σήμερα το πολιτικό marketing είναι πολλά και επιτρέπουν στόχευση μεγαλύτερης ακρίβειας βάσει συστηματικου segmentation του εκλογικού σώματος με τα συνήθη κριτήρια (π.χ. δημογραφικά, ψυχογραφικά κ.λπ.). Τα social media -και παρά τις ολίγον υποκριτικές ανακοινώσεις περί ουδέτερης και υπεύθυνης στάσης τους- πέραν της εξαιρετικής δυνατότητας ενίσχυσης του confirmation bias των ήδη οπαδών μίας παράταξης, προσφέρονται και για τη στοχευμένη μόχλευση των πολιτικά αδιάφορων πολιτών μέσω καταχωρήσεων που αφορούν τα συμφέροντά τους βάσει αναλύσεων profiling. Το μεγάλο πρόβλημα είναι πως το πιο νεανικό ακροατήριο έχει ήδη μετακινηθεί σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (όπως το Instagram ή το TikTok) που διαφεύγουν της δυνατότητας ευθείας προβολής πολιτικών μηνυμάτων, επομένως αρκετοί απολιτικοί νεολαίοι παραμένουν εκτός πεδίου βολής. 

Τα κόμματα εξακολουθούν βεβαίως να δαπανούν μεγάλα ποσά και σε καμπάνιες above the line (π.χ. τηλεοπτικές διαφημίσεις), των οποίων όμως η αποτελεσματικότητα έχει έντονα αμφισβητηθεί καθώς φαίνεται να έχουν μικρή επίδραση στο ακροατήριο -και δη σε μία περίοδο που το streaming έχει δώσει στον τηλεθεατή τη δυνατότητα να καταναλώνει τηλεοπτικό περιεχόμενο χωρίς να εκτίθεται σε τηλεοπτική διαφήμιση. Από την άλλη, η κλασική και δοκιμασμένη προσέγγιση της προσωπικής πώλησης (door-to-door) είναι σημαντικά αποτελεσματικότερη ειδικά σε ό,τι αφορά τους "απαθείς" ψηφοφόρους, αλλά το μέγεθος του εκλογικού σώματος σε μία χώρα όπως οι ΗΠΑ και βεβαίως η περιοριστική παράμετρος της πανδημίας, ακυρώνουν τη δυνατότητα αξιοποίησής της.

Αναφορικά με το πολιτικό μήνυμα καθ'αυτό, η συστηματική απαξίωση του αντιπάλου ή ο χλευασμός του, πράγματι συμβάλουν στη συσπείρωση των οπαδών του κόμματος, αλλά δύσκολα δημιουργούν συνθήκες προσέλκυσης νέων ψηφοφόρων. Οι δύο επίμαχες δεξαμενές μπορεί να ενεργοποιηθούν περισσότερο από μηνύματα που στοιχειοθετούν μία υπεροχή πολιτικών επιλογών (π.χ. στοιχεία που αποδεικνύουν μείωση της ανεργίας ή αύξηση του μέσου μισθού, αν βεβαίως υπάρχουν τέτοια στοιχεία!), αλλά και πάλι η εγκυρότητά τους σε έναν κόσμο μετα-αλήθειας και νόθευσης της πληροφορίας, θα τύχει αμφισβήτησης. Γενικά, το θετικό, ελπιδοφόρο μήνυμα μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικό αν καταφέρει να εμπλέξει συναισθηματικά τον ψηφοφόρο, προσφέροντάς του μία υπόσχεση που τον ενδιαφέρει και τον αφορά.

Πού θα κριθεί επομένως το αποτέλεσμα στις κρίσιμες αυτές εκλογές; Αν έπρεπε να κάνω μία εκτίμηση, θα έλεγα πως σε πολωμένες εκλογικές αναμετρήσεις, oι κρίσιμες παράμετροι είναι (α) το εύρος της δυσαρέσκειας από το κόμμα (ή εν προκειμένω από τον Πρόεδρο) που κατέχει την εξουσία και (β) η χρονική συγκυρία. Αν η δυσαρέσκεια είναι μεγάλη, αυτός που βρίσκεται εκτός εξουσίας (ο "challenger") διαθέτει σαφές πλεονέκτημα για να επιτύχει την ανατροπή. Αν επιπλέον, η χρονική συγκυρία είναι αρνητική με πρόσφατη μνήμη αποτυχημένων κυβερνητικών επιλογών (π.χ. η διαχείριση της πανδημίας που για κάποιες χιλιάδες πολίτες μπορεί να είναι και εμπειρικά βιωματική, αν έχουν νοσήσει ή χάσει κάποιον δικό τους άνθρωπο ή η διαχείριση των κινηματικού χαρακτήρα διαδηλώσεων υπό το σύνθημα "Black lives matter" που συσπείρωσαν την ευμεγέθη κοινότητα των αφροαμερικανών), τότε οι πιθανότητες να ενεργοποιηθούν οι δύο δεξαμένες εις όφελος του challenger ενισχύονται έτι περαιτέρω. Τα προχθεσινά στοιχεία περί έκρηξης της ανάπτυξης στις ΗΠΑ (στο απολύτως εντυπωσιακό -αν και κάπως παραπλανητικό- ποσοστό του 33,1% το γ' τρίμηνο με αναγωγή σε ετήσια βάση) μάλλον ήρθαν πολύ αργά για το κόμμα των Ρεπουμπλικάνων, καθώς πολλά εκατομμύρια ψηφοφόρων έχουν ήδη ασκήσει το εκλογικό τους δικαίωμα.

Οι εκλογές αυτές είναι μία σύνθετη άσκηση σε όλα τα επίπεδα. Η ριζοσπαστικοποίηση μεγάλων τμημάτων του εκλογικού σώματος (ένθεν κακείθεν), η πολυδιάσπαση ως αποτέλεσμα μίας έντονης διαδικασίας αποσάρθρωσης της κοινωνικής συνοχής, η ενεργοποίηση εμφυλιακών αντανακλαστικών, η προχωρημένη ηλικία των δύο υποψηφίων που εγείρει αμφιβολίες για τη δυνατότητά τους να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της θέσης, η εκτόξευση των πωλήσεων όπλων κατά τους τελευταίους μήνες και βεβαίως η τοξική και παραληρηματική προσωπικότητα του Ντόναλντ Τραμπ αποτελούν εκρηκτικά συστατικά σε μία εξίσωση που μπορεί να αποβεί μοιραία για την πολιτική ζωή της οικονομικά ισχυρότερης χώρας του κόσμου αν το αποτέλεσμα αυτών των εκλογών δεν είναι ξεκάθαρα υπέρ του Μπάιντεν. Ας ελπίσουμε να μην αποδειχθεί μοιραία, ακόμα και αν το αποτέλεσμα είναι ξεκάθαρα υπέρ του.

No, nothing is as bad as it seems

Ούτε καν τα κυριακάτικα απογεύματα ετούτου του φθινοπώρου.

Ιπτάμενος και τζέντλεμαν

*Η φωτογραφία τραβήχτηκε στην παραλία της Ερέτριας.