Monnickendam

Πολυτέλεια είναι η ησυχία. Πόσο πολύ την απολαμβάνω στους πρωινούς μου περιπάτους στο Monnickendam. 

Στα ειδυλλιακά του δρομάκια, στα γαλήνια κανάλια του, στους υδατοβαμμένους ουρανούς του. Ναι, εδώ στην Ολλανδία υπάρχουν κάμποσα μέρη σαν ετούτο. 

Το Monnickendam ιδρύθηκε από καλόγερους (εξού και τ'όνομα), είχε κάποτες σημαντική εμπορική κίνηση, γνώρισε μέρες οικονομικής ανάπτυξης, μα σήμερις είναι ένα μικρό και ταπεινό ψαροχώρι.

Από εκείνα τα ζηλευτά ψαροχώρια του Βορρά όπου όλα είναι καλοφροντισμένα, οι δρόμοι είναι καθαροί, τα παρτέρια είναι σιαγμένα και τα σπίτια μοιάζουν ψεύτικα. 

Πριν τις εννιά ή δέκα το πρωί, δύσκολα συναντάς ψυχή έξω. Σε σημείο που σου δημιουργείται η αίσθηση πως δεν είναι πραγματικό το μέρος. Πως δεν κατοικείται από ανθρώπους με καθημερινότητες και ασχολίες και προβλήματα. Αναρωτιέσαι μήπως βρέθηκες κατά λάθος σε κινηματογραφικό σκηνικό ή τρύπωσες σε κάποια καρτποστάλ.

Μέχρι που διεισδύει λάθρα το βλέμμα σου μέσα από παραθύρια. Και βλέπεις έναν κύριο να πίνει καφέ στην ίνοξ κουζίνα του, χαζεύοντας το τάμπλετ. Ή κάποιον άλλον με μωβ γυαλιά να εργάζεται ησύχως στο μίνιμαλ γραφείο του υπό το φως του πορτατίφ του. Ή μια μαμά με μοντέρνο κούρεμα να ετοιμάζει το κολατσιό του παιδιού της για το σχολείο.

Ναι, αν περιμένεις να ιδείς παραδοσιακές εικόνες με ξυπόλητους ψαράδες να ξεμπλέκουνε τα δίχτυα τους και να ξανοίγονται με τη μηχανότρατα, είσαι στο λάθος ψαροχώρι και στη λάθος χώρα.

Ένα καμπαναριό του 1591, μια εκκλησιά του Άη Νικόλα του 14ου αιώνα και μια συναγωγή του 1894. Αυτά είναι τα αξιοθέατα του Monnickendam.

Α, και το παλαιό κτήριο των εμπορικών συναλλαγών. Όπου ερχόντουσαν και ζυγίζανε τα προϊόντα. 

Τέτοιου είδους κτήρια θα βρεις σχεδόν παντού στις περιοχές της άλλοτε Χανσεατικής Ένωσης. Για αρκετούς αιώνες, ήσαν απολύτως απαραίτητα για τις συναλλαγές, καθώς δεν υπήρχε άλλος αξιόπιστος τρόπος μέτρησης βάρους και όγκου. 

Μια εποχή μάλιστα, σε ζυγίζανε εκεί για να ιδούν αν είσαι και τίποτις δαίμονας. Αν σε κατηγορούσαν για μαγεία και δεν μπορούσες να αντικρούσεις τους ισχυρισμούς με επιχειρήματα, ύστατη λύση σου ήταν ετούτη: να ζητήσεις να ζυγιστείς! Και όταν αποδεικνυόταν πως έχεις πράγματι βάρος και δεν είσαι αλαφροΐσκιωτος, έλαμπε η αθωότητά σου. 

Να που τα πάχη μου τα κάλλη μου, ήσαν κάποτες και σωτήρια. Όλα στο ζύγι κρίνονται, άλλωστε. Κι εμείς εδώ έχουμε μάθει να υπολογίζουμε σχολαστικά τα πάρε-δώσε μας. 

Εκείνο που μου ασκεί πάντα γοητεία σε μέρη σαν το Monnickendam είναι ο σεβασμός στην τάξη και την καλαισθησία. 

Αυτή η τακτικότητα που επιδιώκω κι εγώ στη δική μου την καθημερινότητα. Η καλλιέργεια της γλυκιάς ψευδαίσθησης πως τα πράγματα βρίσκονται σε μια σειρά. Τοποθετημένα στη θέση τους. Μέσα στα κουτάκια τους.

Κάποια από τα σπίτια είναι θεόπαλια, κάποια άλλα είναι πιο μονδέρνα και έχουν χτιστεί ή ανακαινιστεί προσφάτως.

Κανένα όμως δεν προσβάλλει τη γενική εικόνα και δεν ανατρέπει την αρχιτεκτονική γραμμή. Κανένα δεν αποκλίνει από τον κανόνα. 

Σκέφτομαι πως η όποια επιτυχία σε αυτές τις χώρες δεν συνδέεται τόσο με την ύπαρξη καλύτερων κανόνων, μα με τη συμμόρφωση σε αυτούς. Εν προκειμένω, το αποτέλεσμα είναι ένα οικιστικό περιβάλλον μεγάλης συνέπειας που ανταποκρίνεται στις λειτουργικές ανάγκες της καθημερινότητας. 

Αξίζει κανείς να προσέξει τα διακοσμητικά υπέρθυρα. Είναι πολύ συνήθης η χρήση τους στην Ολλανδία. 

Μου αρέσει πολύ να τα φωτογραφίζω. 

Πουλάκια, αγγελάκια, καμπανάκια, λουλουδάκια.

Που προσδίδουν στοιχεία ταυτότητας στα σπίτια και αποτελούν ένα είδος υπογραφής των κτητόρων τους.

Αλλά και κάποια με ιστορικές ή θρησκευτικές αναφορές: Maria Bootschap. Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Προσπάθησα να εστιάσω στον κρίνο. Ακόμα και κείνο το αναπάντεχο, με μακαριότητα αντιμετωπίζεται εδώ. Η Παναγία φαίνεται ατάραχη, ο αρχάγγελος Γαβριήλ εκτελεστικός στο ρόλο του.

Αποφασίζω να καθίσω για λίγο σε ένα παγκάκι, δίπλα σε ένα κανάλι. Αναπνέω τη γαλήνη του μέρους, για μερικά λεπτά. 

Συλλογίζομαι διάφορα. Για τον κόσμο, για τις ελπίδες και τις απελπισίες του, για μένα, για τις δικές μου τις ανησυχίες -αυτές τις σκέψεις που φέρεις μαζί σου, ανεξαρτήτως του πού βρίσκεσαι. Η ησυχία σε οδηγεί αναγκαστικά στην αναμέτρηση μαζί τους.

Σκέφτομαι πως ίσως αυτή είναι εντέλει η κόλαση που σου επιφυλάσσει ο παράδεισος. Η έλλειψη όλων εκείνων που διαταράσσουν τη γαλήνη σου. Η έλξη που σου ασκεί το χάος, όταν στοιχίζεσαι στην τάξη. Ευτυχία είναι θαρρώ να μπορείς να επιλέγεις τις αναλογίες που ταιριάζουν στη δική σου την ανάγκη. Κι αν τη ζυγίσεις τη ζωή σου, να’χει το βάρος που’χεις εσύ επιλέξει.

Κοέν

Ξαναβλέποντας ταινίες των Κοέν και πέραν των σκηνοθετικών και σεναριακών αρετών που πάντα εκτιμούσα, αναγνωρίζω πια τη μεγάλη συμβολή τους στην εξέλιξη του κινηματογράφου και της τηλεόρασης. Οι μυθιστορηματικές αφηγηματικές φόρμες, οι βασανισμένοι χαρακτήρες που αλλάζουν πρόσημα, τα ηθικά διλήμματα, οι φιλοσοφικές αναφορές και βεβαίως τα αριστοτεχνικά καδραρίσματα με έμφαση στη λεπτομέρεια, νομίζω πως τοποθετούν τον πήχη εδώ και χρόνια ολοένα και ψηλότερα.

Σούσουρο

Σουτζουκάκια θρακιώτικα (εμείς στο Βορρά τα κάνουμε στη σχάρα, χωρίς σάλτσα), σκορδαλιά με καρύδι και δροσερό ταμπουλέ. Α και σαρμαδάκια. Στο ‘Σούσουρο¨ στην Καβάλα.

Estate

Σαν να καλοκαίριασε, μου φαίνεται.

Χαβαλιμάνι

Βρέθηκα για πρώτη φορά εδώ πριν αρκετούς μήνες. Το νέο Διεθνές Αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης είχε μόλις ανοίξει και σχεδόν δεν είχαν στεγνώσει τα χρώματα στους τοίχους, δεν είχαν ξεκολλήσει τα φελιζόλ από τους πάγκους, δεν είχαν τοποθετηθεί τα καλώδια στις ψευδοροφές. 

Ομολογώ μάλιστα πως μετά από τόσες πτήσεις προς το παλιό αεροδρόμιο Ατατούρκ, ήταν κάπως περίεργη η αίσθηση τού να προσγειώνομαι αλλού -αρκετά βορειότερα, κοντά στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας. 

Σχεδόν αφύσικη μού είχε φανεί τότε η πορεία του αεροπλάνου -σαν να είχε χάσει τον προσανατολισμό του και βολόδερνε προς άγνωστη κατεύθυνση. Κολλημένος στο παράθυρο, είχα τουλάχιστον την ευκαιρία να αγναντέψω από ψηλά τις απέραντες νεόδμητες γειτονιές του Αβτσιλάρ. Επιβεβαιώνοντας και πάλι τους εντυπωσιακούς ρυθμούς με τους οποίους συνεχίζει να μεγαλώνει και να επεκτείνεται η Πόλη προς όλες τις κατευθύνσεις.

Έχω βρεθεί σε μερικά από τα μεγαλύτερα αεροδρόμια του κόσμου -στο Ντουμπάι, στο Τόκιο, στο Σικάγο, στη Σαγκάη- μα ήδη τα πρώτα βήματα σε ετούτο το μεγαθήριο, ήσαν αρκετά για να με εντυπωσιάσουν.

Αχανείς αίθουσες, τεράστιες σκάλες, γλυπτά και διακοσμήσεις, σιντριβάνια και κήποι. 

Η αισθητική είναι ένα μίγμα οριενταλισμού, φανταχτερών χρωμάτων, μονδέρνων επιρροών και οθωμανικού φολκλορ.

Χωράνε άλλωστε όλα, εδώ: η αλματώδης οικονομική ανάπτυξη των ουρανοξυστών του Σισλί, το ραχάτι των παραδοσιακών καφενέδων του Εμίνονού, οι πολυτελείς μπουτίκ του Νισάντασι, τα νεόδμητα νεόπλουτα συγκροτήματα κατοικιών του Μασλάκ, τα τζαμιά των φανατικών ισλαμιστών του Ουσκουντάρ και του Εγιούπ.

Ναι, εννοείται πως υπάρχουν χώροι θρησκευτικής λατρείας μέσα στο αεροδρόμιο και είναι κάμποσες οι πινακίδες που τους υποδεικνύουν. Είναι προφανές πως δεν είμαστε πια στο αεροδρόμιο που έφερε το όνομα του Ατατούρκ. Είμαστε σε εκείνο που έχτισε ο Ερντογάν. Και που συμβολίζει μία διαφορετική Τουρκία.

Μπορεί να πέρασαν μόλις δύο δεκαετίες από τότε που ανέλαβε ο Ερντογάν την εξουσία, μα θαρρώ πως κανείς δεν μπορεί πλέον να αρνηθεί την ιστορικών διαστάσεων σημασία του στη διαμόρφωση της σύγχρονης εικόνας της χώρας: κανείς δεν επηρέασε τα τελευταία ογδόντα χρόνια την καθημερινή ζωή, τα πρότυπα, τις συνήθειες κι εντέλει την ταυτότητα της Τουρκίας, όσο εκείνος. Λειτούργησε ως επιταχυντής κοινωνικοοικονομικών μεταμορφώσεων που υπό άλλες συνθήκες, θα χρειάζονταν ίσως γενεές πολλές για να συμβούν.

Η Τουρκία αναπτύχθηκε εκθετικά και άλλαξε δραματικά: το βλέπεις στους δρόμους, το αντιλαμβάνεσαι στις κοινωνικές συναναστροφές σου, το παρατηρήσεις στη δουλειά, στο τζαμί, στο σούπερμάρκετ, στο μολ, στο εστιατόριο. Όλα είναι αλλιώς. Περιλαμβανομένων των προτύπων που καταναλώνεις και του τρόπου που αντιλαμβάνεσαι τον εαυτό σου και τον κόσμο.

Πράγματι, τα κενά αέρος στη διαδρομή είναι πολλά, οι νομισματικές κρίσεις και οι πληθωριστικές πιέσεις αποτελούν πλέον μόνιμο βραχνά και πολλές από τις κοινωνικές δυναμικές καλύπτονται κάτω από το παχύ χαλί μιας εικόνας ενότητος και ισχύος. Όμως δεν μπορεί να αγνοήσει κανείς την ταχεία εξέλιξη: τις γέφυρες και τους αυτοκινητόδρομους, την τεράστια παραγωγική δυναμική, την αύξηση της καταναλωτικής δύναμης (παρά τα μεγάλα, όψιμα προβλήματα), την ενίσχυση της εθνικής αυτοπεποίθησης.

Είναι μια σύνθετη περίπτωση η Τουρκία. Αυτός είναι ο λόγος που την αντιμετωπίζουν κατά καιρούς οι περισσότεροι -οι Δυτικοί, οι Άραβες, οι Ρώσοι- με μια αμηχανία. Δεν μπορείς να την ταξινομήσεις κάπου, να τη χωρέσεις σε μία πλευρά, να την ορίσεις με έναν τρόπο. Εφευρίσκει τις δικές της ταξινομήσεις, δημιουργεί τις δικές της πλευρές, ορίζεται με τους δικούς της τρόπους. Ακόμα κι εμείς, που τελοσπάντων υποτίθεται πως την ξεύρουμε κάπως καλύτερα, έχοντας ζήσει περίπου χίλια χρόνια αντάμα με Τούρκους (Σελτζούκους και Οθωμανούς), δεν είναι πάντα βέβαιο πως την καταλαβαίνουμε.

Κι αυτές ακόμα οι διεθνείς επωνυμίες και οι διαφημίσεις, φαίνεται να την κοιτάζουν με κάποια αβεβαιότητα. Και με απορία. 

Περπατάω για ώρα ανάμεσα σε χιλιάδες ανθρώπους. Οι θηριώδεις αίθουσες διαδέχονται η μία την άλλη. Παρότι δεν βρίσκομαι μακριά από την Ελλάδα, κοιτώντας τριγύρω νιώθω πως είμαι σε μιαν άλλη άκρη του κόσμου. Είναι αυτή η συγκεχυμένη απόσταση της Τουρκίας σε σχέση με εμάς, που χρόνια προσπαθώ να μετρήσω και να καταλάβω. Την έχω περπατήσει αυτή τη χώρα πολύ, την έχω ζήσει στις πόλεις της και στις υπαίθρους, στα παράλια και στις ενδοχώρες, στους κάμπους και στις στέπες της. Και πάντα η απόσταση παραμένει συγκεχυμένη. Τόσο κοντά και τόσο μακριά, ταυτόχρονα.

Ναι, είναι απέραντοι οι εμπορικοί χώροι του αεροδρομίου. Το αισθάνομαι ήδη στα πόδια μου -σαν να έχω περπατήσει πεντέξι μολς. Και τα μαγαζιά δεν λένε να τελειώσουν.

 

Τα μεγάλα luxury brands στήνουν στις βιτρίνες τους τη δική τους παράσταση, παλεύοντας να υπερασπιστούν την υπόληψή τους. Να μην επισκιαστούν από τα μεγέθη. 

Αλλά και να ταιριάξουν κάπως στο περιβάλλον, να εικονογραφήσουν με τα τοπικά συστατικά το αφήγημά τους. 

Επώνυμες μαντίλες για τις πλούσιες μουσουλμάνες, πανάκριβα σανδάλια για τους Άραβες, γούνες και τσάντες για τους Ρώσους, γκάτζετς για τους Κινέζους. Μπορείς να βρεις τα πάντα, εδώ.

Αλλά και λουκουμάκια. Με φιστίκι. Και μπακλαβάδες. Και λογής λογής σιροπιαστά.

Υπάρχουν τελοσπάντων και οικονομικές επιλογές και για τον πιο παραδοσιακό τουρίστα που θέλει να επιστρέψει με κάνα παραδοσιακό γλυκό, κάνα μαγνητάκι Ιστανμπούλ ή κάνα πορτοφολάκι με τον Πύργο του Γαλατά. Έτσι για νάχει να θυμάται. 

Κι απ'αυτό διαθέτουμε: μια πιο μονδέρνα και στυλιζαρισμένη εκδοχή του ανατολίτικου παζαριού με τα κιλίμια, τα χαλιά και τα βουνά από γλυκίσματα και μπαχαρικά, απλώνεται μπροστά σου. 

Αν είσαι κάπως πιο παρατηρητικός, θα διαπιστώσεις ένα ενδιαφέρον οξύμωρο: από τη μία, βλέπεις τους Άραβες και τους Κινέζους να αλωνίζουν με τις πιστωτικές τους κάρτες παραδωμένους σε αχαλίνωτο σόπινγκ και από την άλλη, τους Δυτικούς -κάτι μεσόκοπα ζευγάρια Γερμανών με αθλητικά παπουτσάκια και τον τουριστικό οδηγό με τα αξιοθέατα της Ιστανμπούλ παραμάσχαλα, κάτι Άγγλους με σορτσάκια, τζόκει καπελάκια και πολυκαιρισμένο σακίδιο στην πλάτη-, να κοιτάζουν κάπως μίζερα και να παίρνουν το μικρό το κουτάκι με τα μπακλαβαδάκια. Αφού διπλοκοιτάξουν την τιμή και συγκρίνουν με εκείνη στο διπλανό κατάστημα. Είναι θέμα νοοτροπίας, θα πεις. Ναι, αλλά είναι και θέμα ιστορικής συγκυρίας. Έχουν ανατραπεί οι προηγούμενες ισορροπίες αγαπητέ αναγνώστα, έχουν αλλάξει μέγεθος τα πορτοφόλια. 

Δεν περίμενες δα, να έλθουμε εδώ για να το καταλάβεις: η Δύση υποχωρεί. Παρακολουθεί κάπως παραζαλισμένη τα όσα συμβαίνουν και προσπαθεί να χειραφετηθεί με το ρόλο του κομπάρσου. Άλλαξε η διανομή και ο άλλοτε πρωταγωνιστής κοιτάζει ξεπεσμένος ένα έργο αβέβαιης πλοκής και εξέλιξης. Ένα έργο που δεν υποτάσσεται πλέον στις δικές του αφηγηματικές φόρμες.

Όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά και στον Περσικό και την Κεντρική Ασία. Στην Ινδία και την Κίνα. Στην Ταϊλάνδη και την Ινδονησία. Ζούμε μία αλλαγή που δεν τη φανταζόμαστε. Όταν μετά από δεκαετίες πολλές, θα γραφτεί η ιστορία της περιόδου μας, θα εκπλήσσονται οι ιστορικοί του μέλλοντος με την αδυναμία τη δική μας να παρατηρήσουμε το πόσο πολύ άλλαξε ο κόσμος, αντιστράφηκαν οι όροι και δημιουργήθηκαν άλλες δυναμικές. Μπροστά στα μάτια μας.

Πείνασες; Ε με τόσα καλούδια και με τόσες μυρουδιές, δεν υπάρχει περίπτωση να μην τσιμπήσουμε κάτι. 

Η τουρκική κουζίνα ταιριάζει πολύ στις γαστριμαργικές μας προτιμήσεις και τα τελευταία χρόνια, έχει εξελιχθεί αρκετά -όπως και η δική μας άλλωστε.

Τα περισσότερα φαγητά και γλυκά, μας είναι γνώριμα. Να, σαν ετούτο: το αγαπημένο μου ασουρέ. Που στην Ελλάδα, το λέμε "Βαρβάρα" ή απλώς χυλό. Με σιτάρι, καρύδια, σταφίδες, καβουρδισμένο σουσάμι, αμυγδαλόψυχα και κανέλα. Τουρλού-τουρλού!

Κάθομαι σε ένα τραπέζι και απολαμβάνω το γεύμα μου. Κοιτάζω τη διακόσμηση δίπλα. Μία σειρά από χαριτωμένα ανθρωπάκια με χιτώνες, σανδάλια και μουσικά όργανα παρελαύνουν παίζοντας μουσικά όργανα. Λύρα και αυλό. Αρχαίοι είναι. Ασσύριοι, Χετταίοι, Έλληνες ή κάτι τέτοιο.

Η Τουρκία καταφέρνει να ξεπεράσει την όποια δική της αμηχανία απέναντι στο παρελθόν, εντάσσοντας τα στοιχεία του στο ενιαίο της αφήγημα. Καταφέρνοντας να ενσωματώσει τα πάντα, χωρίς να χρειάζεται να τα εξηγήσει ή να τα συζητήσει. 

Κάνω μία τελευταία βόλτα στα μαγαζιά. Έχω κάνα μισάωρο ακόμα μέχρι μπω στην πτήση μου.

Χαζεύω τα βιβλία στους πάγκους. Μυθιστορήματα της Ελίφ Σαφάκ, η αυτοβιογραφία της Seyma Subasi (της σελέμπριτι-πρώην συζύγου του Ακουν Ιλίκαλι που γνωρίζουμε και στην Ελλάδα από τα Survivor) και ο Αλχημιστής του Πάολο Κοέλιο.

Παραδίπλα ένα βιβλίο για την Ηγεσία με υπόδειγμα τον Τούρκο Πρόεδρο. Το μοντέλο ηγεσίας του Ερντογάν. 

Ίσως δεν χρειάζεται καν να το διαβάσεις. Αρκεί να περιπλανηθείς σε αυτό το αεροδρόμιο για να πάρεις μερικά ταχύρυθμα μαθήματα. 

Η εκτίμηση είναι πως όταν ολοκληρωθούν όλες οι φάσεις κατασκευής του αεροδρομίου, μετά από μερικά χρόνια, θα εξυπηρετούνται εδώ περί τα διακόσια εκατομμύρια επιβάτες κάθε χρόνο. Εάν πράγματι επιτευχθεί αυτός ο στόχος, θα το αναδείξει στην πρώτη θέση της λίστας με τα μεγαλύτερα αεροδρόμια του κόσμου. Για να έχουμε μία τάξη μεγέθους, τα έξι αεροδρόμια στη μητροπολιτική περιοχή του Λονδίνου εξυπηρετούν αθροιστικά περί τα εκατόν πενήντα εκατομμύρια επιβάτες το χρόνο, τα τρία στο Παρίσι περίπου εκατό εκατομμύρια επιβάτες το χρόνο, ενώ η καλύτερη ιστορική επίδοση του Διεθνούς Αεροδρομίου Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν κάτι παραπάνω από εικοσιπέντε εκατομμύρια επιβάτες (το 2019). Βεβαίως τα νούμερα παραμένουν θεωρητικά, καθώς το πρώτο έτος λειτουργίας του, το νέο αεροδρόμιο εξυπηρέτησε περίπου πενήντα δύο εκατομμύρια επιβάτες. Και βέβαια μετά ξέσπασε η πανδημία.

Σε κάθε περίπτωση όμως, το νέο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης αποτελεί ένα αξιοθέατο από μόνο του. Όχι τόσο για τα δυσθεώρητα μεγέθη του και τα -πράγματι εντυπωσιακά- κατασκευαστικά του χαρακτηριστικά. Μα για όλα εκείνα που αντιπροσωπεύει και συμβολίζει. Για όλα εκείνα που λέει και για όσα υπονοεί. Οι εποχές αλλάζουν, οι άνθρωποι πηγαινοέρχονται. Άλλοτε με άλογα και άμαξες, άλλοτε με πλοία και σχεδίες. Άλλοτε με καραβάνια και άλλοτε με αεροπλάνα. Και για να καταλάβεις τη θέση σου στον κόσμο, χρειάζεται να σταθείς και να κοιτάξεις αυτές τις διαδρομές. Να τις παρατηρήσεις προσεκτικά, να τις χαρτογραφήσεις και να προσπαθήσεις να τις ερμηνεύσεις. Είναι η κατανόηση ένα είδος σωτηρίας.